“നീതി ഉറപ്പാക്കുന്നതു കാണുമ്പോൾ, ഭരണഘടനാസ്ഥാപനങ്ങളിലുള്ള ജനങ്ങളുടെ വിശ്വാസം ദൃഢമാകുന്നു”
“രാജ്യത്തെ ജനങ്ങൾ ഗവണ്മെന്റിന്റെ അഭാവമോ സമ്മർദമോ അനുഭവിക്കേണ്ട കാര്യമില്ല”
“കഴിഞ്ഞ 8 വർഷത്തിനിടെ, ഇന്ത്യ 1500ലധികം പഴയതും അപ്രസക്തവുമായ നിയമങ്ങൾ റദ്ദാക്കുകയും 32,000ത്തിലധികം ചട്ടങ്ങൾപാലിക്കൽ ഒഴിവാക്കുകയുംചെയ്തു”
“സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ പ്രാദേശികതലത്തിൽ ബദൽ തർക്കപരിഹാരസംവിധാനം നിയമവ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗമാക്കുന്നത് എങ്ങനെയെന്നു നാം മനസിലാക്കണം”
“അങ്ങേയറ്റം ദരിദ്രരായ ജനങ്ങൾക്കുപോലും എളുപ്പത്തിൽ മനസിലാക്കാവുന്നതരത്തിൽ നിയമങ്ങൾ നിർമിക്കുന്നതിനായിരിക്കണം നമ്മുടെ ശ്രദ്ധ”
“നീതി സുഗമമാക്കുന്നതിനായി നിയമവ്യവസ്ഥയിൽ പ്രാദേശികഭാഷയ്ക്കു വലിയ പങ്കുണ്ട്”
“വിചാരണത്തടവുകാരോടു മാനുഷികസമീപനത്തോടെ സംസ്ഥാന ഗവണ്മെന്റുകൾ ഇടപെടണം; അതിലൂടെ നീതിന്യായവ്യവസ്ഥ മനുഷ്യത്വപരമായി മുന്നോട്ടുപോകും”
“ഭരണഘടനയുടെ അന്തഃസത്ത പരിശോധിക്കുകയാണെങ്കിൽ, വ്യത്യസ്തമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കിടയിലും നീതിന്യായസംവിധാനം, നിയമനിർമാണസഭ, കോടതികൾ എന്നിവയ്ക്കിടയിൽ തർക്കത്തിനോ മത്സരത്തിനോ സാധ്യതയില്ലെന്നു കാണാം”
“കഴിവുറ്റ രാജ്യത്തിനും യോജിപ്പുള്ള സമൂഹത്തിനും സംവേദനക്ഷമമായ നീതിന്യായവ്യവസ്ഥ അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്”

ഈ സുപ്രധാന സമ്മേളനത്തിൽ പങ്കെടുക്കുന്ന  കേന്ദ്ര നിയമ മന്ത്രി കിരൺ റിജിജു ജി, സഹമന്ത്രി എസ് പി സിംഗ് ബാഗേൽ ജി, എല്ലാ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെയും നിയമ മന്ത്രിമാരേ  സെക്രട്ടറിമാരേ  മറ്റ് വിശിഷ്ട വ്യക്തികളേ  മഹതികളേ  മാന്യരേ  !

രാജ്യത്തെ എല്ലാ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെയും നിയമമന്ത്രിമാരുടെയും സെക്രട്ടറിമാരുടെയും ഈ സുപ്രധാന യോഗം നടക്കുന്നത് സ്റ്റാച്യു ഓഫ് യൂണിറ്റിയുടെ പ്രൗഢിയിലാണ്. രാജ്യം സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ അമൃത മഹോത്സവം ആഘോഷിക്കുന്ന ഈ വേളയിൽ, പൊതുതാൽപ്പര്യത്തിനായുള്ള സർദാർ പട്ടേലിന്റെ പ്രചോദനം നമ്മെ ശരിയായ ദിശയിലേക്ക് നയിക്കുക മാത്രമല്ല, നമ്മുടെ ലക്ഷ്യങ്ങൾ കൈവരിക്കാൻ സഹായിക്കുകയും ചെയ്യും.


സുഹൃത്തുക്കളേ ,

ഓരോ സമൂഹത്തിലും നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥയും വിവിധ നടപടിക്രമങ്ങളും പാരമ്പര്യങ്ങളും കാലത്തിന്റെ ആവശ്യത്തിനനുസരിച്ച് വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ആരോഗ്യകരമായ സമൂഹത്തിനും ആത്മവിശ്വാസമുള്ള സമൂഹത്തിനും രാജ്യത്തിന്റെ വികസനത്തിനും വിശ്വസനീയവും വേഗത്തിലുള്ളതുമായ നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥ വളരെ ആവശ്യമാണ്. നീതി നടപ്പാക്കുന്നത് കാണുമ്പോൾ ഭരണഘടനാ സ്ഥാപനങ്ങളിലുള്ള രാജ്യക്കാരുടെ വിശ്വാസം ദൃഢമാകുന്നു. നീതി ലഭിക്കുമ്പോൾ രാജ്യത്തെ സാധാരണക്കാരന്റെ ആത്മവിശ്വാസം തുല്യമായി വളരുന്നു. അതിനാൽ, രാജ്യത്തിന്റെ ക്രമസമാധാനം തുടർച്ചയായി മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിന് ഇത്തരം സംഭവങ്ങൾ വളരെ പ്രധാനമാണ്.

സുഹൃത്തുക്കളേ,

ഇന്ത്യൻ സമൂഹത്തിന്റെ വികസന യാത്ര ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളുടേതാണ് . എല്ലാ വെല്ലുവിളികൾക്കിടയിലും ഇന്ത്യൻ സമൂഹം സ്ഥിരമായ പുരോഗതി കൈവരിക്കുകയും തുടർച്ച നിലനിർത്തുകയും ചെയ്തു. ധാർമ്മികതയ്ക്കും സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യത്തിനും വേണ്ടിയുള്ള നിർബന്ധം നമ്മുടെ സമൂഹത്തിൽ വളരെ സമ്പന്നമാണ്. നമ്മുടെ സമൂഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സവിശേഷത അത് പുരോഗതിയുടെ പാതയിൽ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ ആന്തരികമായി സ്വയം മെച്ചപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു എന്നതാണ്. നമ്മുടെ സമൂഹം അപ്രസക്തമാകുന്ന നിയമങ്ങളും ആചാരങ്ങളും നീക്കം ചെയ്യുന്നു. അല്ലാത്തപക്ഷം, ഏതൊരു പാരമ്പര്യവും, അത് ആചാരമാകുമ്പോൾ, അത് ഒരു ഭാരമായി മാറുന്നതും സമൂഹം ഈ ഭാരത്തിൽ കുഴിച്ചുമൂടപ്പെടുന്നതും നാം കണ്ടു. അതിനാൽ, തുടർച്ചയായ മെച്ചപ്പെടുത്തൽ എല്ലാ സിസ്റ്റത്തിലും ഒഴിച്ചുകൂടാനാവാത്ത ആവശ്യമാണ്. സർക്കാരിന്റെ അഭാവം രാജ്യത്തെ ജനങ്ങൾക്ക് അനുഭവപ്പെടരുതെന്നും സർക്കാരിന്റെ സമ്മർദ്ദം അവർ അനുഭവിക്കരുതെന്നും ഞാൻ പലപ്പോഴും പറയുന്നത് നിങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ടാകും. അനാവശ്യ നിയമങ്ങൾ സർക്കാരിന്റെ അനാവശ്യ സമ്മർദത്തിന് കാരണമാകുന്നു. കഴിഞ്ഞ എട്ട് വർഷമായി ഇന്ത്യയിലെ പൗരന്മാർക്ക് മേലുള്ള ഈ സർക്കാർ സമ്മർദ്ദം ലഘൂകരിക്കാൻ ഞങ്ങൾ പ്രത്യേകം ഊന്നൽ നൽകി. നിങ്ങൾക്കറിയാവുന്നതുപോലെ, രാജ്യം 1500-ലധികം പഴയതും അപ്രസക്തവുമായ നിയമങ്ങൾ റദ്ദാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഈ നിയമങ്ങളിൽ പലതും അടിമത്തത്തിന്റെ കാലഘട്ടം മുതൽ നിലനിന്നിരുന്നു. 32,000-ലധികം കംപ്ലയിൻസുകൾ നവീകരണത്തിനും ജീവിത സൗകര്യത്തിനും ഉള്ള നിയമ തടസ്സങ്ങൾ നീക്കാൻ നീക്കം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. ഈ മാറ്റങ്ങൾ പൊതുജനങ്ങളുടെ സൗകര്യാർത്ഥം മാത്രമല്ല, കാലത്തിനനുസരിച്ച് വളരെ അത്യാവശ്യമാണ്. അടിമത്തത്തിന്റെ കാലഘട്ടം മുതലുള്ള പല പുരാതന നിയമങ്ങളും ഇപ്പോഴും സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ പ്രാബല്യത്തിൽ ഉണ്ടെന്ന് നമുക്കറിയാം. അടിമത്തത്തിന്റെ കാലം മുതൽ തുടരുന്ന നിയമങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കി ഇന്നത്തെ കാലഘട്ടത്തിനനുസരിച്ച് പുതിയ നിയമങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കേണ്ടത് ഈ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ‘അമൃത് കാല’ത്തിൽ ആവശ്യമാണ്. ഈ സമ്മേളനത്തിൽ അത്തരം നിയമങ്ങൾ നിർത്തലാക്കുന്നതിനുള്ള വഴികൾ ആലോചിക്കണമെന്ന് ഞാൻ നിങ്ങളോട് അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. ഇതിനു പുറമെ സംസ്ഥാനങ്ങളുടെ നിലവിലുള്ള നിയമങ്ങൾ പുനഃപരിശോധിക്കുന്നതും ഏറെ സഹായകരമാകും. ഈസ് ഓഫ് ലിവിംഗ്, ഈസ് ഓഫ് ജസ്റ്റിസ് എന്നിവയും ഈ അവലോകനത്തിന്റെ ശ്രദ്ധാകേന്ദ്രമാകണം.

സുഹൃത്തുക്കളേ

നീതിന്യായ കാലതാമസം ഇന്ത്യയിലെ പൗരന്മാർ നേരിടുന്ന ഏറ്റവും വലിയ വെല്ലുവിളിയാണ്. നമ്മുടെ ജുഡീഷ്യറി ഈ ദിശയിൽ വളരെ ഗൗരവത്തോടെയാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഇനി ഈ ‘അമൃത കാലത്ത്‌  ’ നമ്മൾ ഒരുമിച്ച് ഈ പ്രശ്നം പരിഹരിക്കണം. സംസ്ഥാന ഗവണ്മെന്റ്  തലത്തിൽ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കാവുന്ന ബദൽ തർക്കപരിഹാരം നിരവധി ഓപ്ഷനുകളിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഇന്ത്യയിലെ ഗ്രാമങ്ങളിൽ വളരെക്കാലമായി ഇത്തരമൊരു സംവിധാനം നിലവിലുണ്ട്. അവർക്ക് അവരുടേതായ വഴികളും ക്രമീകരണങ്ങളും ഉണ്ടായിരിക്കാം, പക്ഷേ സമീപനം ഒന്നുതന്നെയാണ്. സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ പ്രാദേശിക തലത്തിൽ ഈ സംവിധാനം മനസ്സിലാക്കുകയും നിയമവ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗമാക്കുന്നത് എങ്ങനെയെന്ന് ഉറപ്പാക്കുകയും വേണം. ഞാൻ ഗുജറാത്ത് മുഖ്യമന്ത്രിയായിരുന്ന കാലത്താണ് ഞങ്ങൾ ഈവനിംഗ് കോടതികൾ ആരംഭിച്ചത്. രാജ്യത്തെ ആദ്യത്തെ സായാഹ്ന കോടതി ഗുജറാത്തിൽ ആരംഭിച്ചു. വൈകുന്നേരത്തെ കോടതികളിലെ മിക്ക കേസുകളും ഗൗരവം കുറഞ്ഞവയായിരുന്നു. ആളുകൾ അവരുടെ ജോലി പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം ഈ കോടതികളിൽ വന്ന് ജുഡീഷ്യൽ നടപടിക്രമങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കുമായിരുന്നു. ഇത് അവരുടെ സമയം ലാഭിക്കുക മാത്രമല്ല, കേസുകൾ വേഗത്തിൽ കേൾക്കുകയും ചെയ്തു. സായാഹ്ന കോടതികൾ കാരണം കഴിഞ്ഞ ഏതാനും വർഷങ്ങളിലായി ഒമ്പത് ലക്ഷത്തിലധികം കേസുകൾ ഗുജറാത്തിൽ തീർപ്പാക്കി. രാജ്യത്ത് അതിവേഗ നീതിയുടെ മറ്റൊരു മാർഗമായി ലോക് അദാലത്തുകൾ ഉയർന്നുവന്നിരിക്കുന്നത് നാം കണ്ടു. പല സംസ്ഥാനങ്ങളും ഇക്കാര്യത്തിൽ ശ്രദ്ധേയമായ രീതിയിൽ പ്രവർത്തിച്ചിട്ടുണ്ട്. ലോക് അദാലത്തുകളിലൂടെ കഴിഞ്ഞ ഏതാനും വർഷങ്ങളായി രാജ്യത്ത് ലക്ഷക്കണക്കിന് കേസുകളാണ് തീർപ്പാക്കിയത്. ഇവ കോടതികളുടെ ഭാരം കുറയ്ക്കുകയും പാവപ്പെട്ടവർക്ക്, പ്രത്യേകിച്ച് ഗ്രാമങ്ങളിൽ താമസിക്കുന്നവർക്ക് എളുപ്പത്തിലുള്ള നീതി ഉറപ്പാക്കുകയും ചെയ്തു.

നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥയിൽ പ്രാദേശിക ഭാഷയ്ക്ക് സുപ്രധാനമായ പങ്കുണ്ട്. നമ്മുടെ ജുഡീഷ്യറിയോടും ഞാൻ പലപ്പോഴും ഈ വിഷയം ഉന്നയിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഈ ദിശയിൽ നിരവധി സുപ്രധാന ശ്രമങ്ങളും രാജ്യം നടത്തുന്നുണ്ട്. നിയമത്തിന്റെ ഭാഷ ഒരു പൗരനും തടസ്സമാകാതിരിക്കാൻ എല്ലാ സംസ്ഥാനങ്ങളും ഈ ദിശയിൽ പ്രവർത്തിക്കണം. ഇക്കാര്യത്തിൽ, ലോജിസ്റ്റിക്‌സ്, ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ പിന്തുണ എന്നിവയ്‌ക്കൊപ്പം യുവാക്കൾക്കായി മാതൃഭാഷയിൽ ഒരു അക്കാദമിക് ഇക്കോസിസ്റ്റം സൃഷ്ടിക്കേണ്ടതുണ്ട്. നിയമ കോഴ്‌സുകൾ മാതൃഭാഷയിലാണെന്നും നിയമങ്ങൾ ലളിതമായ ഭാഷയിലാണെന്നും പ്രാദേശിക ഭാഷയിൽ ഹൈക്കോടതികളിലെയും സുപ്രീം കോടതിയിലെയും പ്രധാനപ്പെട്ട കേസുകളുടെ ഡിജിറ്റൽ ലൈബ്രറി ഉണ്ടെന്നും ഉറപ്പാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഇത് സാധാരണക്കാരിൽ നിയമത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അവബോധം വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും കനത്ത നിയമപരമായ വാക്കുകളുടെ ഭയത്തിൽ നിന്ന് മോചനം നേടുകയും ചെയ്യും.

സുഹൃത്തുക്കളേ

സമൂഹത്തോടൊപ്പം നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥയും വികസിക്കുമ്പോൾ, ആധുനികത സ്വീകരിക്കാനുള്ള സ്വാഭാവിക പ്രവണത ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, സമൂഹത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന മാറ്റങ്ങൾ നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥയിലും ദൃശ്യമാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ ഇന്ന് നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥയുടെ അവിഭാജ്യ ഘടകമായി മാറിയത് കൊറോണ കാലഘട്ടത്തിൽ നമ്മൾ കണ്ടതാണ്. ഇന്ന് ഇ-കോടതി മിഷൻ രാജ്യത്ത് അതിവേഗം പുരോഗമിക്കുകയാണ്. 'വെർച്വൽ ഹിയറിംഗ്', 'വെർച്വൽ 'അപ്പിയറൻസ്' തുടങ്ങിയ സംവിധാനങ്ങൾ ഇപ്പോൾ നമ്മുടെ നിയമവ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗമായി മാറുകയാണ്. ഇതിന് പുറമെ കേസുകളുടെ ഇ-ഫയലിംഗും പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്. രാജ്യത്ത് 5G സേവനങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കുന്നതോടെ, ഈ സംവിധാനങ്ങൾക്ക് ആക്കം കൂട്ടുകയും അതിൽ അന്തർലീനമായ വലിയ മാറ്റങ്ങൾ സംഭവിക്കുകയും ചെയ്യും. അതിനാൽ, ഓരോ സംസ്ഥാനവും ഇത് മനസ്സിൽ വെച്ചുകൊണ്ട് അതിന്റെ സിസ്റ്റങ്ങൾ അപ്‌ഡേറ്റ് ചെയ്യുകയും നവീകരിക്കുകയും വേണം. നമ്മുടെ നിയമവിദ്യാഭ്യാസത്തെ സാങ്കേതികവിദ്യയുമായി സമന്വയിപ്പിച്ച് തയ്യാറാക്കുക എന്നത് നമ്മുടെ പ്രധാന ലക്ഷ്യമായിരിക്കണം.

സുഹൃത്തുക്കളേ

സംവേദനക്ഷമമായ നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥ സുദൃഢമായ ഒരു രാഷ്ട്രത്തിനും യോജിപ്പുള്ള സമൂഹത്തിനും അനിവാര്യമായ വ്യവസ്ഥയാണ്. അതുകൊണ്ട് ഹൈക്കോടതി ചീഫ് ജസ്റ്റിസുമാരുടെ സംയുക്ത യോഗത്തിൽ വിചാരണത്തടവുകാരുടെ വിഷയം ഞാൻ ഉന്നയിച്ചു. കേസുകളുടെ വേഗത്തിലുള്ള വിചാരണയ്ക്കായി സംസ്ഥാന സർക്കാരുകൾക്ക് ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നതെല്ലാം ചെയ്യാൻ ഞാൻ നിങ്ങളോട് എല്ലാവരോടും അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. വിചാരണത്തടവുകാരോട് മാനുഷികമായ സമീപനത്തോടെ സംസ്ഥാന സർക്കാരുകളും പ്രവർത്തിക്കണം, അതുവഴി നമ്മുടെ നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥ മാനുഷിക ആദർശത്തോടെ മുന്നോട്ട് പോകും.

സുഹൃത്തുക്കളേ ,

നമ്മുടെ രാജ്യത്തെ നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥയുടെ പരമോന്നതമാണ് ഭരണഘടന. ജുഡീഷ്യറിയും ലെജിസ്ലേച്ചറും എക്സിക്യൂട്ടീവും ഈ ഭരണഘടനയിൽ നിന്നാണ് പിറന്നത്. ഗവൺമെന്റായാലും പാർലമെന്റായാലും നമ്മുടെ കോടതികളായാലും ഈ മൂന്നുപേരും ഒരു തരത്തിൽ ഭരണഘടനയുടെ രൂപത്തിൽ ഒരേ അമ്മയുടെ മക്കളാണ്. ഭരണഘടനയുടെ ആത്മാവ് പരിശോധിച്ചാൽ, മൂന്ന് അവയവങ്ങളുടെയും പ്രവർത്തനങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമാണെങ്കിലും പരസ്പരം സംവാദത്തിനും മത്സരത്തിനും ഇടമില്ല. അമ്മയുടെ മക്കളെപ്പോലെ, മൂന്ന് അവയവങ്ങളും  ഭാരത മാതാവിനെ  സേവിക്കുകയും 21-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഇന്ത്യയെ പുതിയ ഉയരങ്ങളിലെത്തിക്കുകയും വേണം. ഈ സമ്മേളനത്തിലെ ചർച്ച തീർച്ചയായും രാജ്യത്തിന് നിയമപരിഷ്കാരങ്ങളുടെ അമൃതം പുറത്തുകൊണ്ടുവരുമെന്ന് ഞാൻ പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. സ്റ്റാച്യു ഓഫ് യൂണിറ്റി കാണാനും അതിന്റെ മുഴുവൻ കാമ്പസിലും നടന്ന വിപുലീകരണവും വികസനവും കാണാൻ നിങ്ങൾ സമയം കണ്ടെത്തണമെന്ന്  ഞാൻ നിങ്ങളോട് എല്ലാവരോടും അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. അതിവേഗം മുന്നേറാൻ രാജ്യം ഇപ്പോൾ തയ്യാറാണ്. നിങ്ങൾക്ക് ഉള്ള ഏത് ഉത്തരവാദിത്തവും നിങ്ങൾ പൂർണ്ണമായും നിറവേറ്റണം. ഇത് നിങ്ങൾക്കുള്ള എന്റെ ആശംസയാണ്. ഒത്തിരി നന്ദി.

Explore More
ശ്രീരാമജന്മഭൂമി ക്ഷേത്രത്തിലെ പതാക ഉയർത്തൽ ഉത്സവത്തിനിടെ പ്രധാനമന്ത്രി നടത്തിയ പ്രസം​ഗം

ജനപ്രിയ പ്രസംഗങ്ങൾ

ശ്രീരാമജന്മഭൂമി ക്ഷേത്രത്തിലെ പതാക ഉയർത്തൽ ഉത്സവത്തിനിടെ പ്രധാനമന്ത്രി നടത്തിയ പ്രസം​ഗം
Govt directs faster processing of city gas projects, hikes commercial LPG allocation to ease supply stress

Media Coverage

Govt directs faster processing of city gas projects, hikes commercial LPG allocation to ease supply stress
NM on the go

Nm on the go

Always be the first to hear from the PM. Get the App Now!
...
This is the New India that leaves no stone unturned for development: PM Modi
March 23, 2026
Today, India is moving forward with a new confidence; Now India faces challenges head-on: PM
From the Gulf to the Global West and from the Global South to neighbouring countries, India is a trusted partner for all: PM
What gets measured gets improved and ultimately gets transformed: PM
This is the new India, It is leaving no stone unturned for development: PM

नमस्कार!

पिछले कुछ समय में मुझे एक-दो बार टीवी9 भारतवर्ष देखने का मौका मिला है। नॉर्मली भी युद्धों और मिसाइलों पर आपका बहुत फोकस होता है और आजकल तो आपको कंटेंट की ओवरफीडिंग हो रही है। बड़े-बड़े देश टीवी9 को इतना सारा कंटेंट देने पर तुले हुए हैं, लेकिन On a Serious Note, आज विश्व जिन गंभीर परिस्थितियों से गुजर रहा है, वो अभूतपूर्व है और बेहद गंभीर है। और इन स्थितियों के बीच, आज टीवी-9 नेटवर्क ने विचारों का एक बेहद महत्वपूर्ण मंच बनाया है। आज इस समिट में आप सभी India and the world, इस विषय पर चर्चा कर रहे हैं। मैं आप सबको बधाई देता हूं। इस समिट के लिए अपनी शुभकामनाएं देता हूं। सभी अतिथियों का अभिनंदन करता हूं।

साथियों,

आज जब दुनिया, conflicts के कारण उलझी हुई है, जब इन conflicts के दुष्प्रभाव पूरी दुनिया पर दिख रहे हैं, तब India and the world की बात करना बहुत ही प्रासंगिक है। भारत आज वो देश है, जिसकी अर्थव्यवस्था तेजी से आगे बढ़ रही है। 2014 के पहले की स्थितियों को पीछे छोड़कर के आज भारत एक नए आत्मविश्वास के साथ आगे बढ़ रहा है। अब भारत चुनौतियों को टालता नहीं है बल्कि चुनौतियों से टकराता है। आप बीते 5-6 साल में देखिए, कोरोना की महामारी के बाद चुनौतियां एक के बाद एक बढ़ती ही गई हैं। ऐसा कोई साल नहीं है, जिसने भारत की, भारतीयों की परीक्षा न ली हो। लेकिन 140 करोड़ देशवासियों के एकजुट प्रयास से भारत हर आपदा का सामना करते हुए आगे बढ़ रहा है। इस समय युद्ध की परिस्थितियों में भी भारत की नीति और रणनीति देखकर, भारत का सामर्थ्य देखकर दुनिया के अनेकों देश हैरान हैं। हमारे यहां कहावत है, सांच को आंच नहीं। 28 फरवरी से दुनिया में जो उथल-पुथल मची है, इन कठोर विपरीत परिस्थितियों में भी भारत प्रगति के, विकास के, विश्वास के संकल्प के साथ आगे बढ़ रहा है। इन 23 दिनों में भारत ने अपनी Relationship Building Capacity दिखाई है, Decision Making Capacity दिखाई है और Crisis Management Capacity दिखाई है।

साथियों,

आज जब दुनिया इतने सारे खेमों में बंटी हुई है, भारत ने अभूतपूर्व और अकल्पनीय bridges बनाए हैं। Gulf से लेकर Global West तक, Global South से लेकर पड़ोसी देशों तक भारत सभी का trusted partner है। कुछ लोग पूछते हैं, हम किसके साथ हैं? तो उनको मेरा जवाब यही है कि हम भारत के साथ हैं, हम भारत के हितों के साथ हैं, शांति के साथ हैं, संवाद के साथ हैं।

साथियों,

संकट के इसी समय में जब global supply chains डगमगा रही हैं, भारत ने diversification और resilience का मॉडल पेश किया है। Energy हो, fertilizers हों या essential goods अपने नागरिकों को कम से कम परेशानी हो, इसके लिए भारत ने निरंतर प्रयास किया है और आज भी कर रहे है।

साथियों,

जब राष्ट्रनीति ही राजनीति का मुख्य आधार हो, तब देश का भविष्य सर्वोपरि होता है। लेकिन जब राजनीति में व्यक्तिगत स्वार्थ हावी हो जाता है, तब लोग देश के फ्यूचर के बजाय अपने फ्यूचर के बारे में सोचते हैं। आप ज़रा याद कीजिए 2004 से 2010 के बीच क्या हुआ था? तब कांग्रेस सरकार के समय पेट्रोल-डीजल और गैस की कीमतों का संकट आया था और तब कांग्रेस ने देश की नहीं बल्कि अपनी सत्ता की चिंता की। उस वक्त कांग्रेस ने एक लाख अड़तालीस हज़ार करोड़ रुपए के ऑयल बॉन्ड जारी किए थे और प्रधानमंत्री मनमोहन सिंह जी ने खुद कहा था कि वो आने वाली पीढ़ी पर कर्ज का बोझ डाल रहे हैं। यह जानते हुए भी कि ऑयल बॉन्ड का फैसला गलत है, जो रिमोट कंट्रोल से सरकार चला रहे थे, उन लोगों ने अपनी सत्ता बचाने के लिए यह गलत निर्णय किया क्योंकि जवाबदेही उस समय नहीं होनी थी, उस बॉन्ड पर री-पेमेंट 2020 के बाद होनी थी।

साथियों,

बीते 5-6 वर्षों में हमारी सरकार ने कांग्रेस सरकार के उस पाप को धोने का काम किया है, और इस धुलाई का खर्चा कम नहीं आया है, ऐसी लाँड्री आपने देखी नहीं होगी। 1 लाख 48 हज़ार करोड़ रुपए की जगह, देश को 3 लाख करोड़ रुपए से अधिक की पेमेंट करनी पड़ी क्योंकि इसमें ब्याज भी जुड़ गया था। यानी हमने करीब-करीब दोगुनी राशि चुकाने के लिए मजबूर हुए। आजकल कांग्रेस के जो नेता बयानों की मिसाइलें दाग रहे हैं, मिसाइल आई तो टीवी9 को मजा आएगा, उनकी इस विषय का जिक्र आते ही बोलती बंद हो जाती है।

साथियों,

पश्चिम एशिया में बनी परिस्थितियों पर मैंने आज लोकसभा में अपना वक्तव्य दिया है। दुनिया में जहां भी युद्ध हो रहे हैं, वो भारत की सीमा से दूर हैं। लेकिन आज की व्यवस्थाओं में कोई भी देश युद्धों से दुष्प्रभाव से दूर रहे, ऐसा संभव नहीं होता। अनेक देशों में तो स्थिति बहुत गंभीर हो चुकी है। और इन हालातों में हम देख रहे हैं कि राजनीतिक स्वार्थ से भरे कुछ लोग, कुछ दल, संकट के इस समय में भी अपने लिए राजनीतिक अवसर खोज रहे हैं। इसलिए मैं टीवी9 के मंच से फिर कहूंगा, यह समय संयम का है, संवेदनशीलता का है। हमने कोरोना महासंकट के दौरान भी देखा है, जब देशवासी एकजुट होकर संकट का सामना करते हैं, तो कितने सार्थक परिणाम आते हैं। इसी भाव के साथ हमें इस युद्ध से बनी परिस्थितियों का सामना करना है।

साथियों,

दुनिया की हर उथल-पुथल के बीच, भारत ने अपनी प्रगति की गति को भी बनाए रखा है। अगर मैं 28 फरवरी को युद्ध शुरू होने के बाद, बीते 23 दिनों का ही ब्यौरा दूं, तो पूरब से पश्चिम तक, उत्तर से दक्षिण तक देश में हजारों करोड़ के डेवलपमेंट प्रोजेक्ट्स का काम हुआ है। दिल्ली मेट्रो रेल के महत्वपूर्ण कॉरिडोर्स का लोकार्पण, सिलचर का हाई स्पीड कॉरिडोर का शिलान्यास, कोटा में नए एयरपोर्ट का शिलान्यास, मदुरै एयरपोर्ट को इंटरनेशनल एयरपोर्ट का दर्जा देना, ऐसे अनेक काम बीते 23 दिनों में ही हुए हैं। बीते एक महीने के दौरान ही औद्योगिक विकास को गति देने के लिए भव्य स्कीम को मंजूरी दी गई है। इसके तहत देशभर में 100 plug-and-play industrial parks विकसित किए जाएंगे। देश में Small Hydro Power Development Scheme को भी हरी झंडी दी गई है। इससे आने वाले वर्षों में 1,500 मेगावाट नई hydro power capacity जोड़ी जाएगी। इसी दौरान जल जीवन मिशन को साल 2028 तक बढ़ाने का निर्णय लिया गया है। किसानों के हित में भी अनेक बड़े निर्णय लिए गए हैं। बीते एक महीने में ही पीएम किसान सम्मान निधि के तहत 18 हजार करोड़ रुपए से अधिक सीधे किसानों के खातों में ट्रांसफर किए गए हैं। और जो हमारे MSMEs हैं, जो हमारे निर्यातक हैं, उनके लिए भी करीब 500 करोड़ रुपए के राहत पैकेज की भी घोषणा की गई है। यह सारे कदम इस बात का प्रमाण हैं कि विकसित भारत बनाने के लिए देश कितनी तेज गति से काम कर रहा है।

साथियों,

Management की दुनिया में एक सिद्धांत कहा जाता है - What gets measured, gets managed. लेकिन मैं इसमें एक बात और जोड़ना चाहता हूं, What gets measured, gets improved और ultimately, gets transformed. क्योंकि आकलन जागरूकता पैदा करता है। आकलन जवाबदेही तय करता है और सबसे महत्वपूर्ण आकलन संभावनाओं को जन्म देता है।

साथियों,

अगर आप 2014 से पहले के 10-11 साल और 2014 के बाद के 10-11 साल का आप आकलन करेंगे, तो यही पाएंगे कि कैसे इसी सिद्धांत पर चलते हुए, भारत ने हर सेक्टर को Transform किया है। जैसे पहले हाईवे बनते थे, करीब 11-12 किलोमीटर प्रति दिन की रफ्तार से, आज भारत करीब 30 किलोमीटर प्रतिदिन की स्पीड से हाईवे बना रहा है। पहले पोर्ट्स पर शिप का Turnaround Time, 5-6 दिन का होता था। आज वही काम, करीब-करीब 2 दिन से भी कम समय में पूरा हो रहा है। पहले Startup Culture के बारे में चर्चा ही नहीं होती थी। 2014 से पहले, हमारे देश में 400-500 स्टार्ट अप्स ही थे। आज भारत में 2 लाख से ज्यादा रजिस्ट्रर्ड स्टार्ट अप्स हैं। पहले मेडिकल education में सीटें भी सीमित थीं, करीब 50-55 हजार MBBS seats थीं, आज यह बढ़कर सवा लाख से ज्यादा हो चुकी हैं। पहले देश के Banking system से भी करोड़ों लोग बाहर थे। देश में सिर्फ 25 करोड़ के आसपास ही बैंक account थे। वहीं जनधन योजना के माध्यम से 55 करोड़ से ज्यादा बैंक अकाउंट खुले हैं। पहले हमारे देश में airports की संख्या भी 70 से कम थी। आज एयरपोर्ट्स की संख्या भी बढ़कर 160 से ज्यादा हो चुकी है।

साथियों,

पहले भी योजनाएं तो बनती थीं, लेकिन आज फर्क है, आज परिणाम दिखते हैं। पहले गति धीमी थी, आज भारत fastrack पर है। पहले संभावनाएं भी अंधकार में थीं, आज संकल्प सिद्धियों में बदल रहे हैं। इसलिए दुनिया को भी यह संदेश मिल रहा है कि यह नया भारत है। यह अपने विकास के लिए कोई कोर-कसर बाकी नहीं छोड़ रहा है।

साथियों,

आज हमारा प्रयास है कि अतीत में विकास का जो असंतुलन पैदा हो गया था, उसको अवसरों में बदला जाए। अब जैसे हमारा पूर्वी भारत है। हमारा पूर्वी भारत संसाधनों से समृद्ध है, दशकों तक वहां जिन्होंने सरकारें चलाई हैं, उनकी उपेक्षा ने पूर्वी भारत के विकास पर ब्रेक लगा दी थी। अब हालात बदल रहे हैं। जिस असम में कभी गोलियों की आवाज सुनाई देती थी, आज वहां सेमीकंडक्टर यूनिट बन रही है। ओडिशा में सेमीकंडक्टर से लेकर पेट्रोकेमिकल्स तक अनेक नए-नए सेक्टर का विकास हो रहा है। जिस बिहार में 6-7 दशक में गंगा जी पर एक बड़ा पुल बन पाया था एक, उस बिहार में पिछले एक दशक में 5 से ज्यादा नए पुल बनाए गए हैं। यूपी में कभी कट्टा मैन्युफैक्चरिंग की कहानियां कही जाती थीं, आज यूपी, मोबाइल फोन मैन्युफैक्चरिंग में दुनिया में अपनी पहचान बना रहा है।

साथियों,

पूर्वी भारत का एक और बड़ा राज्य पश्चिम बंगाल है। पश्चिम बंगाल, एक समय में भारत के कल्चर, एजुकेशन, इंडस्ट्री और ट्रेड का हब होता था। बीते 11 वर्षों में केंद्र सरकार ने पश्चिम बंगाल के विकास के लिए बड़ी मात्रा में निवेश किया है। लेकिन दुर्भाग्य से, आज वहां एक ऐसी निर्मम सरकार है, जो विकास पर ब्रेक लगाकर बैठी है। TV9 बांग्ला के जो दर्शक हैं, वो जानते हैं कि बंगाल में आयुष्मान योजना पर निर्मम सरकार ने ब्रेक लगाया हुआ है। पीएम सूर्यघर मुफ्त बिजली योजना पर ब्रेक लगाया हुआ है। पीएम आवास योजना पर ब्रेक लगाया हुआ है। चाय बागान श्रमिकों के लिए शुरू हुई योजना के लिए ब्रेक लगाया हुआ है। यानी विकास और जनकल्याण से ज्यादा प्राथमिकता निर्मम सरकार अपने राजनीतिक स्वार्थ को दे रही है।

साथियों,

देश में इस तरह की राजनीति की शुरुआत जिस दल ने की है, वो अपने गुनाहों से बच नहीं सकती और वो पार्टी है - कांग्रेस। कांग्रेस पार्टी की राजनीति का एक ही लक्ष्य रहा है, किसी भी तरह विकास का विरोध और कांग्रेस यह तब से कर रही है, जब मैं गुजरात में था। गुजरात में वर्षों तक जनता ने हमें आशीर्वाद दिया, तो कांग्रेस ने उस जनादेश को स्वीकार नहीं किया। उन्होंने गुजरात की छवि पर सवाल उठाए, उसकी प्रगति को कटघरे में खड़ा किया और जब यही विश्वास पूरे देश में दिखाई दिया, तो कांग्रेस का विरोध भी रीजनल से नेशनल हो गया।

साथियों,

जब राजनीति में विरोध, विकास के विरोध में बदल जाए, जब आलोचना देश की उपलब्धियों पर सवाल उठाने लगे, तब यह सिर्फ सरकार का विरोध नहीं रह जाता, यह देश की प्रगति से असहज होने की मानसिकता बन जाती है। आज कांग्रेस इसी मानसिकता की गुलाम बन चुकी है। आज स्थिति यह है कि देश की हर सफलता पर प्रश्न उठाया जाता है, हर उपलब्धि में कमी खोजी जाती है और हर प्रयास के असफल होने की कामना की जाती है। कोविड के समय, देश ने अपनी वैक्सीन बनाई, तो कांग्रेस ने उस पर भी संदेह जताया। Make in India की बात हुई, तो कहा गया कि यह सफल नहीं होगा, बब्बर शेर कहकर इसका मजाक उड़ाया गया। जब देश में डिजिटल इंडिया अभियान शुरू हुआ, तो उसका मजाक उड़ाया गया। लेकिन हर बार यह कांग्रेस का दुर्भाग्य और देश का सौभाग्य रहा कि भारत ने हर चुनौती को सफलता में बदला। आज भारत दुनिया की सबसे बड़ी वैक्सीनेशन ड्राइव का उदाहरण है। भारत डिजिटल पेमेंट्स में दुनिया का अग्रणी देश है। भारत मैन्युफैक्चरिंग और स्टार्टअप्स में नई ऊंचाइयों को छू रहा है।

साथियों,

लोकतंत्र में विरोध जरूरी होता है। लेकिन विरोध और विद्वेष के बीच एक रेखा होती है। सरकार का विरोध करना लोकतांत्रिक अधिकार है। लेकिन देश को बदनाम करना, यह कांग्रेस की नीयत पर सवाल खड़ा करता है। जब विरोध इस स्तर तक पहुंच जाए कि देश की उपलब्धियां भी असहज करने लगें, तो यह राजनीति नहीं, यह दृष्टिकोण की समस्या है। अभी हमने ग्लोबल AI समिट में भी देखा है। जब पूरी दुनिया भारत में जुटी हुई थी, तो कांग्रेस के लोग कपड़े फाड़ने वहां पहुंच गए थे। इन लोगों को देश की इज्जत की कितनी परवाह है, यह इसी से पता चलता है। इसलिए आज आवश्यकता है कि देशहित को, दलहित से ऊपर रखा जाए क्योंकि अंत में राजनीति से ऊपर, राष्ट्र होता है, राष्ट्र का विकास होता है।

साथियों,

आज का यह दिन भी हमें यही प्रेरणा देता है। आज के ही दिन शहीद भगत सिंह, शहीद राजगुरु और शहीद सुखदेव ने देश के लिए सर्वोच्च बलिदान दिया था। आज ही, समाजवादी आंदोलन के प्रखर आदर्श डॉ. राम मनोहर लोहिया जी की जयंती भी है। यह वो प्रेरणाएं हैं, जिन्होंने देश को हमेशा स्व से ऊपर रखा है। देशहित को सबसे ऊपर रखने की यही प्रेरणा, भारत को विकसित भारत बनाएगी। यही प्रेरणा भारत को आत्मनिर्भर बनाएगी। मुझे पूरा विश्वास है कि टीवी9 की यह समिट भी भारत के आत्मविश्वास और दुनिया के भरोसे पर, भारतीयों पर जो भरोसा है, उस भरोसे को और सशक्त करेगी। आप सभी को मेरी तरफ से बहुत-बहुत शुभकामनाएं हैं और आपके बीच आने का अवसर दिया, आप सबसे मिलने का मौका लिया, इसलिए बहुत-बहुत धन्यवाद!

नमस्‍कार!