মনিপুরদা রেল কন্নেক্তিবিতী পাকথোক-চাউথোকহল্লি: পি.এম.
ঐখোয়না মনিপুরদা প্রো-পোর দিবেলপমেন্তগী থৌশিলশিংদা খুমাং চাউশিল্লি: পি.এম.
মনিপুরদা আশা অমসুং থাজবগী অনৌবা অয়ুক অমা লাক্লি: পি.এম.
ঐখোয়না মনিপুরবু শান্তি, নুংঙাই-য়াইফবা অমসুং চাউখৎপগী খুদম অমা ওইহন্নবা পান্দমগা লোয়ননা থবক তৌরি: পি.এম.

ভারত মাতা কি জয়!

ভারত মাতা কি জয়!

ভারত মাতা কি জয়!

রাজ্যপাল শ্রী অজয় ভাল্লা জি, রাজ্য সরকারগী অতোপ্পা ওফিসারশিং অমসুং থৌরম অসিদা শরুক য়ারিবা মনিপুরগী ঐগী ইনাওশিং অমসুং ইচলশিং, খুরুমজরি।

মনিপুর অসি থৌনা ফবগী লমদম অমনি অমসুং চীঙশিং অসি মহৌশাগী মমল য়াম্লবা খুদোল অমনি অমসুং চীঙশিং অসি অদোম থবক কন্না শুবগী খুদমসু ওইরি। ঐনা মনিপুরগী থৌনা ইকায়খুম্নবা উৎচরি। নোং য়াম্না কন্না চুরবসু অদোম মশিং য়াম্না মফম অসিদা তিল্লি। মসিগীদমক ঐনা অদোমগী মফমদা তৌবীমল খঙবা উৎচরি। নোং কন্না চুবদগী ঐগী হেলিকোপ্তর পাইরকপা ঙমদ্রে, মরম অদুনা ঐ লম্বীদা লাকপনি। ঙসি লম্বীদা ঐনা ফজরবা মফম কয়া উরে, ঙসি ঐ হেলিকোপ্তরদা লাক্তবা  অসি য়াম্না ফৈ হায়না ঐনা খল্লি। ঐনা লম্বীদা লাকপদা, নহারোলশিং অমসুং অহলশিংনা মখোয়গী মখুত্ত মচু অহুমগী ফিরালশিং পায়দুনা ওকখিবা অদু ঐগী পুন্সিদা কৈদৌঙৈদা কাউবা ঙম্লোই। ঐনা মনিপুরগী মীয়ামদা কোক নোঞ্জরি অমসুং ইকায়খুম্নবা উৎচরি।

 

মরুপশিং,

লমদম অসিগী নাৎ অমসুং চৎনবী মখল কয়া অসি ভারতকী মপাঙ্গল অমনি। মনিপুর মসিগী মমিং অসিমক্না মনি অমনি। মনি অসিনা তুংদা অৱাং-নোংপোক শীনবা থুংনা মঙাল পীগনি। মনিপুর য়াংনা চাউখৎপগী লম্বীদা লাক্নবা ভারত সরকারনা লেপ্তনা হোৎনরি। হিরম অসিগীদমক ঙসি ঐ অদোমগী নাক্ত লাকপনি। ঙাইহাক্কী মমাঙদা, ফম্বাক অসিদঘী লুপা করোর লিশিং ৭ হেনবগী প্রোজেকশিং উরেপ-উয়ুং তমখ্রে। হায়রিবা প্রোজেকশিং অসিনা মনিপুরগী মীয়াম, চীঙদা লৈরিবা ত্রাইবেল মীয়ামগী পুন্সি হেন্না নুংঙাইহনগনি। প্রোজেকশিং অসিনা হকশেল অমসুং লাইরিক-লাইশুগী অনৌবা খুদোংচাবশিং পীগনি। প্রোজেকশিং অসিগীদমক ঐনা চুরাচান্দপুরগী মীয়ামদা হরাওবা ফোঙদোকচরি।

মরুপশিং,

মনিপুর ঙমখৈদা লৈবা রাজ্য অমনি। রাজ্য অসিদা লম্বী-থোংগী অচৌবা খুদোংচাদবা অমা মায়োক্নরি। অফবা লম্বীশিং লৈতবদগী অদোম্না মায়োক্নরিবা খুদোংচাদবশিং ঐ খঙলে। মরম অদুনা, ঐনা ২০১৪ দগী মনিপুরগী লম্বী-থোং ফগৎনবা থবকশিং পায়খৎতুনা লাক্লি। মসিগীদমক ভারত সরকারনা থাক অনিদা থবক পায়খৎলি। অহানবদা, ঐখোয়না মনিপুরদা রেল অমসুং লম্বীগী বজেতশিং কয়ারক হেনগৎলে অমসুং অনিশুবদা, খুঙ্গংশিংদা লম্বীশিং শেমগৎনবা থবকশিং পায়খৎলে।

 

মরুপশিং,

হৌখিবা চহিশিংদা রাজ্য অসিগী নেসনেল হায়ৱেশিংগীদমক লুপা করোর ৩৭০০ চাদিং তৌখ্রে। মমাঙদা খুঙ্গংশিংদা চৎপদা অদোম কয়া য়াম্না ৱাবগে হায়বা অদোম খঙলমগনি। হৌজিক খুঙ্গং চা কয়াগী লম্বীশিং লৈরে। চীঙগী মীয়াম অমসুং ত্রাইবেলগী খুঙ্গংশিং হৌজিক মসিদগী কান্নবা ফংলে।

মরুপশিং,

ঐখোয়গী সরকার মনুংদা মনিপুরদা রেল শেমগৎপগী থবক পাকথোক-চাউথোক্লে। জিরিবাম-ইম্ফাল রেলৱে লাইন্না অথুবা মতমদা রাজ্যগী কোনুং ইম্ফালগা লৈবাক অসিগী রেলৱে নেতৱার্ককা শম্নরগনি। মসিগীদমক সরকারনা লুপা করোর ২২,০০০ চাদিং তৌরে। লুপা করোর ৪০০ চঙনা পায়খৎলিবা অনৌবা ইম্ফাল এয়রপোর্ত অসিনা মথক্ত চৎথোক-চৎশিন তৌবা অনৌবা থাকশিংদা পুখৎলে। এয়রপোর্ত অসিদগী রাজ্য অসিগী অতোপ্পা মফমশিংদা হেলিকোপ্তর পাইবা হৌরে। চৎথোক-চৎশিনগী খুদোংচাবা হেনগৎলকপা অসিনা রাজ্য অসিগী নহারোলশিংদা অনৌবা থবক ফংনবগী খুদোংচাবশিং পীরে।

মরুপশিং,

ঙসি ভারত য়াম্না য়াংনা চাউখৎলি। ঐখোয় অথুবা মতমদা মালেমদা অহুমসুবা খ্বাইদগী চাউবা ইকোনোমি ওইরগনি। চাউখৎপগী কান্নবশিং লৈবাক অসিগী মফম খুদিংমক্ত য়ৌহনবা হায়বসি ঐগী থৌদাংনি। মতম অমদা চাউখৎ-থৌরাংগী থবকশিং দিল্লিদগী লাউথোক্লমখি অমসুং রাজ্য অসি য়ৌরকপদা চহি কয়া চঙখি। ঙসিদি ঐখোয়গী চুরাচান্দপুর, ঐখোয়গী মনিপুরসু লৈবাক অসিগী অতৈ মফমশিংগা লোয়ননা চাউখৎলে। হৌজিক লৈবাক শীনবা থুংনা লায়রবশিংগী পাক্কাগী য়ুমশিং শানবা ঐখোয়না স্কিম পায়খৎলে। মনিপুরগী ইমুং লিশিং কয়া স্কিম অসিগী কান্নবা ফংলে। রাজ্য অসিদা য়ুম ৬০,০০০ রোম শাখ্রে। মমাঙদা রাজ্য অসিদা ইলেক্ত্রিসিতি ফংদবগী অৱাবা মায়োক্নরমখি। ঐখোয়গী সরকারনা মৈগী অৱাবা কোকহন্নবা ৱাশকখি। মসিগী ফল ওইনা, মনিপুরদা ইমুং লাখ ১ হেন্না লেম্না মৈ ফংহল্লে।

 

মরুপশিং,

ঐখোয়গী ইমাশিং অমসুং ইচলশিং ঈশিং ফংদবগী অৱাবা মায়োক্নখি। মসিগীদমক, ইমুং খুদিংদা তোতি ঈশিং ফংহন্নবা স্কিম অমা ঐখোয়না পায়খৎলে। হৌখিবা চহি খর অসিদা, লৈবাক অসিগী মীওই করোর ১৫ হেন্না তোতি ঈশিং ফংখ্রে। মনিপুরদা হৌখিবা চহি ৭-৮ অসিদা ইমুং লিশিং ২৫-৩০ খক্ত তোতি ঈশিং ফংখি। অদুবু ঙসিদি রাজ্য অসিগী ইমুং লাখ ৩.৫ হেন্না তোতি ঈশিং ফংলে। অথুবা মতমদা মনিপুরগী ইমুং খুদিংমক তোতি ঈশিং ফংলগনি হায়না ঐনা থাজৈ।

মরুপশিং,

মমাংঙৈগী চীঙশিং অমসুং ত্রাইবেলশিংগী লমদমদা, অফবা স্কুলশিং, কোলেজশিং , অফবা হোস্পিতালশিং অসি মঙলান অমা ওইরমখি। কনাগুম্বা অনা মশা ঙমদ্রবদি, অনাবা অদু হোস্পিতাল ফাওবা পুবদা মতম য়াম্না থেংখি। ঙসিদি, ভারত সরকারগী থবকশিংনা মরম ওইদুনা ফিবম অদু হোংলে। চুরাচান্দপুরা অনৌবা মেদিকেল কোলেজ অমা লৈরে, মফম অসিদা নৌবা দোক্তরশিং ত্রেনিং পীরে অমসুং হকশেলগী খুদোংচাবশিংসু ফগৎলক্লি। খন্দুনা য়েংউ, নিংতম্বা ফংলবা চহি কয়াগী মতুংদা, মনিপুরগী চীঙগী জিলা অমদতা মেদিকেল কোলেজ অমতা লৈরমদে, ঐখোয়গী সরকারনা কোলেজ অসি লৈহল্লে।

পি.এম দিভাইন স্কিমগী মখাদা ঐখোয়গী সরকারনা চীঙগী জিলা মঙাদা অনৌবা হকশেলগী খুদোংচাবশিং শেমগৎলে। অয়ুস্মান ভারত স্কিমগী মখাদা, ভারত সরকারনা লায়রবশিংদা লুপা লাখ ৫ ফাওবগী লেম্না লায়য়েংবগী খুদোংচাবা পীরে। স্কিম অসিগী মখাদা মনিপুরগী অনাবা লাখ ২.৫ রোম লেম্না লায়য়েংবগী খুদোংচাবা ফংলে। লেম্না লায়য়েংবা অসি খক নত্তে, ঐগী লায়রবা ইনাওশিং অমসুং ইচলশিংগী লায়য়েংবদা চঙগদবা লুপা করোর ৩৫০ গী শেনফম কনবা ঙম্লে। শেনফম অসি ভারত সরকারনা পুথোকপনি। মসিনা মরম ওইদুনা লায়রবশিং পুক্নিং-ৱাখল ৱাবা কোকহনবা হায়বসি ঐখোয়গী পান্দমনি।

 

মরুপশিং,

মনিপুর অসি থাজবগী লমদম অমনি। লাইবক থিবদি, অঙকপা লমদম অসি মীহাৎ-মীপুন্না থল্লে। ঙাইহাক্কী মমাঙদা, ঐনা কেম্পশিংদা লৈরিবা মীওইশিংগা উনখ্রে। মখোয়গা ৱারি শান্নরবা মতুংদা, ঐনা হায়রি মদুদি অনৌবা থাজবগী মঙাল অমনা মনিপুরগী থোঙজিলদা থিল্লরে।

মরুপশিং,

মফম অমা চাউখৎনবগীদমক শান্তি লৈহনবা হায়বসি য়াম্না মরুওই। হৌখিবা চহি ১১ অসিদা, অৱাং-নোংপোক লমদমদা চহি কয়া লৈরম্বা য়ানদবশিং অমসুং মুক্নবশিং লোইশিনখ্রে। মীয়াম্না শান্তিগী লম্বীদা চৎলে, চাউখৎ-থৌরাংগী থবকশিং মরুওইনা লৌরে। হন্দক চীঙ অমসুং তম্পাক্কী তোঙান তোঙানবা কাংবুগা ৱারি শানবা হৌখিবা অসিদা ঐ অপেনবা ফাওই। ৱারি শানবা, ইকায়খুম্নবা অমসুং অমনা অমবু মশক খঙদুনা শান্তি পুরক্নবা পায়খৎলিবা থবকশিং অসি ভারত সরকারনা পায়খৎলিবা থবকশিংগী শরুক অমনি। তুংলমচত্ত মখোয়গী অঙাংশিংগী য়াইফনবা শান্তিগী লম্বীদা লাক্নবা অমসুং মখোয়গী মঙলানশিং মঙফাওনবা ঙম্নবা লুপ খুদিংমক্ত ঐনা হায়জরি। ভারত সরকারনা অদোমগীদমক, মনিপুরগীদমক লৈরি হায়না ঙসি ঐনা অদোমগী মফমদা ৱাশক্লি।

মরুপশিং,

মনিপুর মহৌশাগী লম্বীদা লাক্নবা ভারত সরকারনা পায়খৎপা য়াবা থবক খুদিংমক পায়খৎলি। য়ুম লৈত্রবা ইমুংশিংগী অনৌবা য়ুম লিশিং ৭ শানবা ঐখোয়গী সরকারনা মতেং পাংলে। হন্দক লুপা করোর লিশিং ৩ রোমগী অখন্নবা পেকেজ অমা অয়াবা পীখ্রে। ময়ুম লৈত্রবশিংগী মতেং পাংনবা লুপা করোর ৫০০ গী অখন্নবা প্রোবিজন অমা লৈরে।

 

মরুপশিং,

মনিপুরগী ত্রাইবেল নহারোলশিংগী মঙলানশিং অমসুং অৱাবশিং ঐ ফজনা খঙলে। অদোমগী খুদোংচাদবশিং কোকহন্নবা তোঙান তোঙানবা থবকশিং পায়খৎলে। লোকেল বোদিশিংগী লৈঙাক মপাঙ্গল কনখৎহন্নবা সরকারনা হোৎনরি অমসুং মখোয়গী চাউখৎ-থৌরাংগীদমক ফন্দশিং মতিক চানা থৌরাং তৌরে।

মরুপশিং,

ঙসিদি, ত্রাইবেল ফুরুপ খুদিংমক চাউখৎহনবা হায়বসি ঐখোয়গী মরুওইবনি। অহানবা ওইনা, ত্রাইবেলশিংগী মফমশিং চাউখৎনবা ধর্তি অবা জনজাতি গ্রাম উতকার্স অভিয়ান পায়খৎলে। মসিগী মখাদা, মনিপুরগী ত্রাইবেলশিংগী খুঙ্গং ৫০০ হেনবদা থবকশিং পায়খৎলে। ত্রাইবেলশিংগী লমদমদা এক্লব্য মোদেল রেসিদেন্সিএল স্কুলশিং লিংখৎলে। রাজ্য অসিগী চীঙগী জিলাশিংদা স্কুলশিং, কোলেজশিং মতমগা চুনবা মওংদা শেমগৎলে।

মরুপশিং,

নুপীশিংদা শক্তি পীবগী চৎনবী অমা মনিপুরদা লৈরি। ঐখোয়গী সরকারসু নুপীশিংদা শক্তি পীনবা থবক পায়খৎলে। সরকারনা নুপীশিংগী হোষ্টেলশিং শেমগৎলে অমসুং মসিনা মনিপুরগী ইচানুপীশিং মতেং পাংবা ঙম্লে।

মরুপশিং,

মনিপুর শান্তি, চাউখৎপা অমসুং নুংঙাই-য়াইফবগী খুদম অমা ওইনবা ঐখোয়না থবক পায়খৎলি। মনিপুর চাউখৎনবা, লাঞ্জেন্নরিবা মীওইশিং চুনবা মফমদা লৈনবা, শান্তি পুরক্নবা ভারত সরকারনা মখা তানা মনিপুর সরকারগী মতেং পাংগনি হায়না ঐনা থাজবা পীরি। চাউখৎ-থৌরাংগী প্রোজেকশিং অমসুং অদোম্না উৎখিবা নুংশিবা অমসুং ইকায়খুম্নবা অদুগীদমক ঐনা অমুক হন্না অদোমগী মফমদা হরাওবা ফোঙদোকচরি। ঐনা মনিপুরগী মীয়ামদা থম্মোয় শেংনা তৌবীমল খঙবা উৎচরি। ঐগা লোয়ননা হায়মিন্নসি-

ভারত মাতা কি জয়!

ভারত মাতা কি জয়!

ভারত মাতা কি জয়!

থাগৎচরি।

 

Explore More
প্রধান মন্ত্রীনা শ্রী রাম জন্মভুমি মন্দির দ্বাজরোহন উৎসবতা পীখিবা ৱারোলগী মৈতৈলোন্দা হন্দোকপা

Popular Speeches

প্রধান মন্ত্রীনা শ্রী রাম জন্মভুমি মন্দির দ্বাজরোহন উৎসবতা পীখিবা ৱারোলগী মৈতৈলোন্দা হন্দোকপা
38 Per Cent Women In Rural And Semi-Urban Use UPI Weekly For Daily Essentials: Survey

Media Coverage

38 Per Cent Women In Rural And Semi-Urban Use UPI Weekly For Daily Essentials: Survey
NM on the go

Nm on the go

Always be the first to hear from the PM. Get the App Now!
...
The government places great emphasis on bringing a 'technology culture' to agriculture: PM Modi
March 06, 2026
This year’s Union Budget gives a strong push to agriculture and rural transformation : PM
Government has continuously strengthened the agriculture sector ,major efforts have reduced the risks for farmers and provided them with basic economic security: PM
If we scale high-value agriculture together, it will transform agriculture into a globally competitive sector: PM
As export-oriented production increases, employment will be created in rural areas through processing and value addition: PM
Fisheries can become a major platform for export growth, a high-value, high-impact sector of rural prosperity: PM
The government is developing digital public infrastructure for agriculture through AgriStack: PM
Technology delivers results when systems adopt it, institutions integrate it, and entrepreneurs build innovations on it: PM

नमस्कार !

बजट वेबिनार सीरीज के तीसरे वेबिनार में, मैं आप सभी का अभिनंदन करता हूं। इससे पहले, टेक्नोलॉजी, रिफॉर्म्स और इकोनॉमिक ग्रोथ जैसे अहम विषयों पर दो वेबिनार हो चुके हैं। आज, Rural Economy और Agriculture जैसे अहम सेक्टर पर चर्चा हो रही है। आप सभी ने बजट निर्माण में अपने मूल्यवान सुझावों से बहुत सहयोग दिया, और आपने देखा होगा बजट में आप सबके सुझाव रिफ्लेक्ट हो रहे हैं, बहुत काम आए हैं। लेकिन अब बजट आ चुका है, अब बजट के बाद उसके full potential का लाभ देश को मिले, इस दिशा में भी आपका अनुभव, आपके सुझाव और सरल तरीके से बजट का सर्वाधिक लोगों को लाभ हो। बजट का पाई-पाई पैसा जिस हेतु से दिया गया है, उसको परिपूर्ण कैसे करें? जल्द से जल्द कैसे करें? आपके सुझाव ये वेबिनार के लिए बहुत अहम है।

साथियों,

आप सभी जानते हैं, कृषि, एग्रीकल्चर, विश्वकर्मा, ये सब हमारी अर्थव्यवस्था का मुख्य आधार है। एग्रीकल्चर, भारत की लॉन्ग टर्म डेवलपमेंट जर्नी का Strategic Pillar भी है, और इसी सोच के साथ हमारी सरकार ने कृषि सेक्टर को लगातार मजबूत किया है। करीब 10 करोड़ किसानों को 4 लाख करोड़ रुपए से अधिक की पीएम किसान सम्मान निधि मिली है। MSP में हुए Reforms से अब किसानों को डेढ़ गुना तक रिटर्न मिल रहा है। इंस्टिट्यूशनल क्रेडिट कवरेज 75 प्रतिशत से अधिक हो चुका है। पीएम फसल बीमा योजना के तहत लगभग 2 लाख करोड़ रुपए के क्लेम सेटल किए गए हैं। ऐसे अनेक प्रयासों से किसानों का रिस्क बहुत कम हुआ है, और उन्हें एक बेसिक इकोनॉमिक सिक्योरिटी मिली है। इससे कृषि क्षेत्र का आत्मविश्वास भी बढ़ा है। आज खाद्यान्न और दालों से लेकर तिलहन तक देश रिकॉर्ड उत्पादन कर रहा है। लेकिन अब, जब 21वीं सदी का दूसरा क्वार्टर शुरू हो चुका है, 25 साल बीत चुके हैं, तब कृषि क्षेत्र को नई ऊर्जा से भरना भी उतना ही आवश्यक है। इस साल के बजट में इस दिशा में नए प्रयास हुए हैं। मुझे विश्वास है, इस वेबिनार में आप सभी के बीच हुई चर्चा, इससे निकले सुझाव, बजट प्रावधानों को जल्द से जल्द जमीन पर उतारने में मदद करेंगे।

साथियों,

आज दुनिया के बाजार खुल रहे हैं, ग्लोबल डिमांड बदल रही है। इस वेबिनार में अपनी खेती को एक्सपोर्ट ओरिएंटेड बनाने पर भी ज्यादा से ज्यादा चर्चा आवश्य़क है। हमारे पास Diverse Climate है, हमें इसका पूरा फायदा उठाना है। एग्रो क्लाइमेटिक जोन, उस विषय में हम बहुत समृद्ध है। इस साल का बजट इन सब बातों के लिए अनगिनत नए अवसर देने वाला बजट है। प्रोडक्टिविटी बढ़ाने की दिशा तय करता है, और एक्सपोर्ट स्ट्रेंथ को बढ़ावा देता है। बजट में हमने high value agriculture पर फोकस किया है। नारियल, काजू, कोको, चंदन, ऐसे उत्पादों के regional-specific promotion की बात कही है, और आपको मालूम है, दक्षिण के हमारे जो राज्य हैं खासकर केरल है, तमिलनाडु है, नारियल की पैदावार बहुत करते हैं। लेकिन अब वो क्रॉप, वो सारे पेड़ इतने पुराने हो चुके हैं कि उसकी वो क्षमता नहीं रही है। केरल के किसानों को अतिरिक्त लाभ हो, तमिलनाडु के किसानों को अतिरिक्त लाभ हो। इसलिए इस बार कोकोनट पर एक विशेष बल दिया गया है, जिसका फायदा आने वाले दिनों में हमारे इन किसानों को मिलेगा।

साथियों,

नॉर्थ ईस्ट की तरफ देखें, अगरवुड बहुत कम लोगों को मालूम है, जो ये अगरबत्ती शब्द है ना, वो अगरवुड से आया हुआ है। अब हिमालयन राज्यों में टेम्परेट नट क्रॉप्स, और इन्हें बढ़ावा देने का प्रस्ताव बजट में रखा गया है। जब एक्सपोर्ट ओरिएंटेड प्रोडक्शन बढ़ेगा, तो ग्रामीण क्षेत्रों में प्रोसेसिंग और वैल्यू एडिशन के जरिए रोजगार सृजन होगा। इस दिशा में एक coordinated action कैसे हो, आप सभी स्टेकहोल्डर्स मिलकर जरूर मंथन करें। अगर हम मिलकर High Value Agriculture को स्केल करते हैं, तो ये एग्रीकल्चर को ग्लोबली कंपेटिटिव सेक्टर में बदल सकता है। एग्री experts, इंडस्ट्री और किसान एक साथ कैसे आएं, किसानों को ग्लोबल मार्केट से जोड़ने के लिए किस तरह से गोल्स सेट किए जाएं, क्वालिटी, ब्रांडिंग और स्टैंडर्ड्स, ऐसे हर पहलू, इन सबको कैसे प्रमोट किया जाए, इन सारे विषयों पर चर्चा, इस वेबिनार को, इसके महत्व को बढ़ाएंगे। मैं एक और बात आपसे कहना चाहूंगा। आज दुनिया हेल्थ के संबंध में ज्यादा कॉनशियस है। होलिस्टिक हेल्थ केयर और उसमें ऑर्गेनिक डाइट, ऑर्गेनिक फूड, इस पर बहुत रुचि है। भारत में हमें केमिकल फ्री खेती पर बल देना ही होगा, हमें नेचुरल फार्मिंग पर बल देना होगा। नेचुरल फार्मिंग से, केमिकल फ्री प्रोडक्ट से दुनिया के बाजार तक पहुंचने में हमारे लिए एक राजमार्ग बन जाता है। उसके लिए सर्टिफिकेशन, लेबोरेटरी ये सारी व्यवस्थाएं सरकार सोच रही है। लेकिन आप लोग इसमें भी जरूर अपने विचार रखिए।

साथियों,

एक्सपोर्ट बढ़ाने में एक बहुत बड़ा फैक्टर फिशरीज सेक्टर का पोटेंशियल भी है। भारत दुनिया का दूसरा सबसे बड़ा मछली उत्पादक देश भी है। आज हमारे अलग-अलग तरह के जलाशय, तालाब, ये सब मिलाकर लगभग 4 लाख टन मछली उत्पादन होता है। जबकि इसमें 20 लाख टन अतिरिक्त उत्पादन की संभावना मौजूद है। अब विचार कीजिए आप, 4 लाख टन से हम अतिरिक्त 20 लाख टन जोड़ दें, तो हमारे गरीब मछुआरे भाई-बहन हैं, उनकी जिंदगी कैसी बदल जाएगी। हमारे पास Rural Income को डायवर्सिफाई करने का अवसर है। फिशरीज एक्सपोर्ट ग्रोथ का बड़ा प्लेटफॉर्म बन सकता है, दुनिया में इसकी मांग है। इस वेबिनार से अगर बहुत ही प्रैक्टिकल सुझाव निकलते हैं, तो कैसे रिज़रवॉयर, उसकी पोटेंशियल की सटीक मैपिंग की जाए, कैसे क्लस्टर प्लानिंग की जाए, कैसे फिशरीज डिपार्टमेंट और लोकल कम्युनिटी के बीच मजबूत कोऑर्डिनेशन हो, तो बहुत ही उत्तम होगा। हैचरी, फीड, प्रोसेसिंग, ब्रांडिंग, एक्सपोर्ट, उसके लिए आवश्यक लॉजिस्टिक्स, हर स्तर पर हमें नए बिजनेस मॉडल विकसित करने ही होंगे। ये Rural Prosperity, ग्रामीण समृद्धि के लिए, वहां की हाई वैल्यू, हाई इम्पैक्ट सेक्टर के रूप में परिवर्तित करने का एक अवसर है हमारे लिए, और इस दिशा में भी हम सबको मिलकर काम करना है, और आप आज जो मंथन करेंगे, उसके लिए, उस कार्य के लिए रास्ता बनेगा।

साथियों,

पशुपालन सेक्टर, ग्रामीण इकोनॉमी का हाई ग्रोथ पिलर है। भारत आज दुनिया का सबसे बड़ा मिल्क प्रोड्यूसर है, Egg प्रोडक्शन में हम दूसरे स्थान पर है। हमें इसे और आगे ले जाने के लिए ब्रीडिंग क्वालिटी, डिजीज प्रिवेंशन और साइंटिफिक मैनेजमेंट पर फोकस करना होगा। एक और अहम विषय पशुधन के स्वास्थ्य का भी है। मैं जब One Earth One Health की बात करता हूं, तो उसमें पौधा हो या पशु, सबके स्वास्थ्य की बात शामिल है। भारत अब वैक्सीन उत्पादन में आत्मनिर्भर है। फुट एंड माउथ डिजीज, उससे पशुओं को बचाने के लिए सवा सौ करोड़ से अधिक डोज पशुओं को लगाई जा चुकी है। राष्ट्रीय गोकुल मिशन के तहत टेक्नोलॉजी का विस्तार किया जा रहा है। हमारी सरकार में अब पशुपालन क्षेत्र के किसानों को किसान क्रेडिट कार्ड का भी लाभ मिल रहा है। निजी निवेश को प्रोत्साहित करने के लिए एनिमल हसबेंड्री इंफ्रास्ट्रक्चर डेवलपमेंट फंड की शुरुआत भी की गई है, और आपको ये पता है हम लोगों ने गोबरधन योजना लागू की है। गांव के पशुओं के निकलने वाला मलमूत्र है, गांव का जो वेस्ट है, कूड़ा-कचरा है। हम गोबरधन योजना में इसका उपयोग करके गांव भी स्वच्छ रख सकते हैं, दूध से आय होती है, तो गोबर से भी आय हो सकती है, और एनर्जी सिक्योरिटी की दिशा में गैस सप्लाई में भी ये गोबरधन बहुत बड़ा योगदान दे सकता है। ये मल्टीपर्पज बेनिफिट वाला काम है, और गांव के लिए बहुत उपयोगी है। मैं चाहूंगा कि सभी राज्य सरकारें इसको प्राथमिकता दें, इसको आगे बढ़ाएं।

साथियों,

हमने पिछले अनुभवों से समझा है कि केवल एक ही फसल पर टिके रहना किसान के लिए जोखिम भरा है। इससे आय के विकल्प भी सीमित हो जाते हैं। इसलिए, हम crop diversification पर फोकस कर रहे हैं। इसके अलावा, National Mission on Edible Oils And Pulses, National Mission on Natural Farming, ये सभी एग्रीकल्चर सेक्टर की ताकत बढ़ा रहे हैं।

साथियों,

आप भी जानते हैं एग्रीकल्चर स्टेट सब्जेक्ट है, राज्यों का भी एक बड़ा एग्रीकल्चर बजट होता है, हमें राज्यों को भी निरंतर प्रेरित करना है कि वो अपना दायित्व निभाने में, हम उनको कैसे मदद दें, हमारे सुझाव उनको कैसे काम आएं। राज्य का भी एक-एक पैसा जो गांव के लिए, किसान के लिए तय हुआ है, वो सही उपयोग हो। हमें बजट प्रावधानों को जिला स्तर तक मजबूत करना होगा। तभी नई पॉलिसीज का ज्यादा से ज्यादा फायदा उठाया जा सकता है।

साथियों,

ये टेक्नोलॉजी की सदी है और सरकार का बहुत जोर एग्रीकल्चर में टेक्नोलॉजी कल्चर लाने पर भी है। आज e-NAM के माध्यम से मार्केट एक्सेस का डेमोक्रेटाइजेशन हुआ है। सरकार एग्रीस्टैक के जरिए, एग्रीकल्चर के लिए डिजिटल पब्लिक इंफ्रास्ट्रक्चर विकसित कर रही है। इसके तहत डिजिटल पहचान, यानी किसान आईडी बनाई जा रही है। अब तक लगभग 9 करोड़ किसानों की किसान आईडी बन चुकी है, और लगभग 30 करोड़ भूमि पार्सलों का डिजिटल सर्वे किया गया है। भारत-विस्तार जैसे AI आधारित प्लेटफॉर्म, रिसर्च इंस्टीट्यूशंस और किसानों के बीच की दूरी कम कर रहे हैं।

लेकिन साथियों,

टेक्नोलॉजी तभी परिणाम देती है, जब सिस्टम उसे अपनाएं, संस्थाएं उसे इंटीग्रेट करें और एंटरप्रेन्योर्स उस पर इनोवेशन खड़ा करें। इस वेबिनार में आपको इससे जुड़े सुझावों को मजबूती से सामने लाना होगा। हम टेक्नोलॉजी को कैसे सही तरीके से इंटीग्रेट करें, इस दिशा में इस वेबिनार से निकले सुझावों की बहुत बड़ी भूमिका होगी।

साथियों,

हमारी सरकार ग्रामीण समृद्धि के निर्माण के लिए प्रतिबद्ध है। प्रधानमंत्री आवास योजना, स्वामित्व योजना, पीएम ग्रामीण सड़क योजना, स्वयं सहायता समूहों को आर्थिक मदद, इसने रूरल इकोनॉमी को निरंतर मजबूत किया है। लखपति दीदी अभियान की सफलता को भी हमें नई ऊंचाई देनी है। अभी तक गांव की 3 करोड़ महिलाओं को लखपति दीदी बनाने में हम सफल हो चुके हैं। अब 2029 तक, 2029 तक 3 करोड़ में और 3 करोड़ जोड़ना है, और 3 करोड़ और लखपति दीदियां बनाने का लक्ष्य तय किया गया है। ये लक्ष्य और तेजी से कैसे प्राप्त किया जाए, इसे लेकर भी आपके सुझाव महत्वपूर्ण होंगे।

साथियों,

देश में स्टोरेज का बहुत बड़ा अभियान चल रहा है। लाखों गोदाम बनाए जा रहे हैं। स्टोरेज के अलावा एग्री एंटरप्रेन्योर्स प्रोसेसिंग, सप्लाई चैन, एग्री-टेक, एग्री-फिनटेक, एक्सपोर्ट, इन सब में इनोवेशन और निवेश बढ़ाना आज समय की मांग है। मुझे विश्वास है आज जो आप मंथन करेंगे, उससे निकले अमृत से ग्रामीण अर्थव्यवस्था को नई ऊर्जा मिलेगी। आप सबको इस वेबिनार के लिए मेरी बहुत-बहुत शुभकामनाएं हैं, और मुझे पूरा विश्वास है कि जमीन से जुड़े हुए विचार, जड़ों से जुड़े हुए विचार, इस बजट को सफल बनाने के लिए, गांव-गांव तक पहुंचाने के लिए बहुत काम आएंगे। आपको बहुत-बहुत शुभकामनाएं।

बहुत-बहुत धन्यवाद। नमस्कार।