സുഭാഷ് ചന്ദ്രബോസ് ആപ്‌ദാ പ്രബന്ധൻ പുരസ്കാരജേതാക്കളെ ആദരിച്ചു
"തുർക്കിയിലും സിറിയയിലുമുണ്ടായ ഭൂകമ്പങ്ങൾക്കുശേഷം, ഇന്ത്യയുടെ ദുരന്തനിവാരണ ശ്രമങ്ങളുടെ പങ്ക് ലോകം അംഗീകരിക്കുകയും അഭിനന്ദിക്കുകയും ചെയ്തു"
"ദുരന്തനിവാരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സാങ്കേതികവിദ്യയും മാനവ വിഭവശേഷിയും ഇന്ത്യ വിപുലീകരിച്ച രീതി രാജ്യത്തി‌നു മികച്ച സേവനമാണു നൽകിയത്"
"നാം പ്രാദേശികതലത്തിൽ ഭവനനിർമാണത്തിന്റെയോ നഗരാസൂത്രണത്തിന്റെയോ മാതൃകകൾ വികസിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഈ മേഖലകളിൽ നൂതന സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉപയോഗം നാം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കണം"
"ദുരന്തനിവാരണം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനുള്ള രണ്ടു പ്രധാന ഘടകങ്ങളാണ് തിരിച്ചറിയലും പരിഷ്കരണവും"
"പ്രാദേശിക പങ്കാളിത്തത്ത‌ിലൂടെ പ്രാദേശിക പുനരുജ്ജീവനം എന്ന തത്വം പാലിച്ചാൽ മാത്രമേ നിങ്ങൾക്കു വിജയം ലഭിക്കൂ"
"വീടുകളുടെ പഴക്കം, ഡ്രെയിനേജ്, വൈദ്യുതിയുടെയും ജല അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളുടെയും പുനരുജ്ജീവനം തുടങ്ങ‌ിയ വശങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് സജീവ നടപടികൾ കൈക്കൊള്ളാൻ സഹായിക്കും"
"ആംബുലൻസ് ശൃംഖലയുടെ ഭാവി തയ്യാറാക്കുന്നതിനു നിർമിതബുദ്ധി
"മാറുന്ന കാലാവസ്ഥയിൽ പ്രാദേശിക പുനരുജ്ജീവനം കെട്ടിപ്പടുക്കുക" എന്നതാണ് ഈ വേദിയുടെ മൂന്നാം യോഗത്തിന്റെ പ്രധാന പ്രമേയം.

ഒന്നാമതായി, ദുരന്ത നിവാരണവും ദുരന്തനിവാരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട എല്ലാവരെയും ഞാൻ അഭിനന്ദിക്കുന്നു, കാരണം നിങ്ങളുടെ സ്വന്തം ജീവൻ പോലും പണയപ്പെടുത്തി മറ്റുള്ളവരുടെ ജീവൻ രക്ഷിക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു അത്ഭുതകരമായ ജോലി നിങ്ങൾ പലപ്പോഴും ചെയ്യുന്നതാണ്. അടുത്തിടെ, തുർക്കിയിലും സിറിയയിലും ഇന്ത്യൻ ടീമിന്റെ ശ്രമങ്ങളെ ലോകം മുഴുവൻ അഭിനന്ദിച്ചു, ഇത് ഓരോ ഇന്ത്യക്കാരനും അഭിമാനകരമായ കാര്യമാണ്. ദുരിതാശ്വാസവും രക്ഷാപ്രവർത്തനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ഇന്ത്യ മനുഷ്യവിഭവശേഷിയും സാങ്കേതിക ശേഷിയും വർധിപ്പിച്ച രീതി, രാജ്യത്ത് വിവിധ തരത്തിലുള്ള ദുരന്തങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ നിരവധി ആളുകളുടെ ജീവൻ രക്ഷിക്കാൻ സഹായിച്ചിട്ടുണ്ട്. ദുരന്തനിവാരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സംവിധാനം ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും വേണം; കൂടാതെ ആരോഗ്യകരമായ മത്സരത്തിന്റെ അന്തരീക്ഷം രാജ്യത്തുടനീളം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടണം. അതിനാൽ ഈ കൃതിക്ക് പ്രത്യേക പുരസ്കാരവും പ്രഖ്യാപിച്ചിട്ടുണ്ട്. നേതാജി സുഭാഷ് ചന്ദ്രബോസ് ആപ്‌ദ പ്രബന്ധൻ പുരസ്‌കാരം ഇന്ന് ഇവിടെ രണ്ട് സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് നൽകി. ചുഴലിക്കാറ്റും സുനാമിയും പോലുള്ള വിവിധ ദുരന്തങ്ങളിൽ ഒഡീഷ സ്റ്റേറ്റ് ഡിസാസ്റ്റർ മാനേജ്‌മെന്റ് അതോറിറ്റി മികച്ച പ്രവർത്തനമാണ് നടത്തുന്നത്. അതുപോലെ, മിസോറാമിലെ ലുങ്‌ലെ ഫയർ സ്റ്റേഷൻ കാട്ടുതീ അണയ്ക്കാനും പ്രദേശം മുഴുവൻ രക്ഷിക്കാനും തീ പടരുന്നത് തടയാനും അശ്രാന്തമായി പ്രവർത്തിച്ചു. ഈ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന എല്ലാ സുഹൃത്തുക്കളെയും ഞാൻ അഭിനന്ദിക്കുന്നു.

സുഹൃത്തുക്കളേ ,

 "മാറുന്ന കാലാവസ്ഥയിൽ പ്രാദേശിക പ്രതിരോധം കെട്ടിപ്പടുക്കുക"  എന്നതാണ്   ഈ സെഷന്റെ പ്രമേയം  . നമ്മുടെ പ്രാചീന പാരമ്പര്യങ്ങളുടെ അവിഭാജ്യ ഘടകമായതിനാൽ ഈ വിഷയവുമായി ഇന്ത്യയുടെ പരിചയം ഒരു തരത്തിൽ വളരെ പഴയതാണ്. ഇന്നും നമ്മുടെ കിണറുകൾ, പടിക്കൽ കിണറുകൾ, ജലസംഭരണികൾ, പ്രാദേശിക വാസ്തുവിദ്യ അല്ലെങ്കിൽ പുരാതന നഗരങ്ങൾ എന്നിവ കാണുമ്പോൾ, ഈ ഘടകം വ്യക്തമായി കാണാം. ഇന്ത്യയിലെ ദുരന്തനിവാരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സംവിധാനം എല്ലായ്‌പ്പോഴും പ്രാദേശികമാണ്; പരിഹാരങ്ങൾ പ്രാദേശികമാണ്; തന്ത്രവും പ്രാദേശികമായിരുന്നു. ഇപ്പോൾ കച്ചിലെ ജനങ്ങൾ താമസിക്കുന്ന വീടുകളെ ഭുംഗ എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. ഇവ മൺ വീടുകളാണ്. ഈ നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിൽ ഉണ്ടായ വൻ ഭൂകമ്പത്തിന്റെ പ്രഭവകേന്ദ്രം കച്ച് ആണെന്ന് നമുക്കറിയാം. എന്നാൽ ഭൂകമ്പത്തിന്റെ ആഘാതം ഈ ഭുംഗ വീടുകളിൽ ഉണ്ടായില്ല. ഒരുപക്ഷേ ഒന്നോ രണ്ടോ സ്ഥലങ്ങളിൽ ചെറിയ നാശനഷ്ടങ്ങൾ ഉണ്ടായേക്കാം, പക്ഷേ അത്രമാത്രം. തീർച്ചയായും, അതിൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നിരവധി പാഠങ്ങളുണ്ട്. പുതിയ സാങ്കേതിക വിദ്യയ്ക്ക് അനുസൃതമായി പ്രാദേശിക തലത്തിൽ ഭവനനിർമ്മാണത്തിന്റെയോ നഗരാസൂത്രണത്തിന്റെയോ മാതൃകകൾ നമുക്ക് വികസിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ലേ? പ്രാദേശിക നിർമാണ സാമഗ്രികളായാലും നിർമാണ സാങ്കേതിക വിദ്യയായാലും അത് ഇന്നത്തെ സാങ്കേതിക വിദ്യകൊണ്ട് സമ്പന്നമാക്കേണ്ടത് കാലഘട്ടത്തിന്റെ ആവശ്യമാണ്. പ്രാദേശിക പ്രതിരോധശേഷിയുടെ അത്തരം ഉദാഹരണങ്ങളുമായി ഭാവി സാങ്കേതികവിദ്യയെ ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ, മാത്രമേ ദുരന്തത്തെ നേരിടാനുള്ള ദിശയിൽ നമുക്ക് മെച്ചപ്പെടാൻ കഴിയൂ.

സുഹൃത്തുക്കളേ ,

മുൻകാല ജീവിതശൈലി വളരെ ലളിതമായിരുന്നു, അമിത മഴ, വെള്ളപ്പൊക്കം, വരൾച്ച തുടങ്ങിയ ദുരന്തങ്ങളെ എങ്ങനെ നേരിടണമെന്ന് അനുഭവങ്ങൾ നമ്മെ പഠിപ്പിച്ചു. അതുകൊണ്ടാണ് സ്വാഭാവികമായും സർക്കാരുകളും നമ്മുടെ ദുരന്തനിവാരണത്തെ കൃഷിവകുപ്പുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചത്. ഭൂകമ്പം പോലുള്ള ഗുരുതരമായ ദുരന്തങ്ങൾ ഉണ്ടായപ്പോഴും അത്തരം ദുരന്തങ്ങൾ പ്രാദേശിക വിഭവങ്ങൾ മാത്രം കൈകാര്യം ചെയ്തു. ഇപ്പോൾ ലോകം ചെറുതായിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. പരസ്പരം അനുഭവങ്ങൾ പഠിച്ച് നിർമാണ സാങ്കേതിക വിദ്യകളിലും പുതിയ പരീക്ഷണങ്ങൾ നടക്കുന്നുണ്ട്. എന്നാൽ അതോടൊപ്പം ദുരന്തങ്ങളുടെ വ്യാപ്തിയും ഉയരുകയാണ്. പഴയ കാലത്ത്, ഒരൊറ്റ വൈദ്യൻ ഗ്രാമത്തിലെ എല്ലാവരേയും ചികിത്സിച്ചു, ഗ്രാമം മുഴുവൻ ആരോഗ്യത്തോടെ നിലനിന്നു. ഇപ്പോൾ ഓരോ രോഗത്തിനും വ്യത്യസ്ത ഡോക്ടർമാരുണ്ട്. അതുപോലെ, ദുരന്തത്തിനും ഒരു ചലനാത്മക സംവിധാനം വികസിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഉദാഹരണത്തിന്, കഴിഞ്ഞ നൂറുവർഷത്തെ ദുരന്തത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനത്തിൽ നിന്ന് വെള്ളപ്പൊക്കത്തിന്റെ തോത് എന്തായിരിക്കുമെന്ന് മേഖല തിരിക്കാം .  അതിനനുസരിച്ച് നിർമ്മാണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കാം. കാലക്രമേണ, വസ്തുക്കളോ, സംവിധാനങ്ങളോ  ആകട്ടെ, ഈ ഘടകങ്ങളും  അവലോകനം ചെയ്യണം.

സുഹൃത്തുക്കൾ,

ദുരന്ത നിവാരണം  ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിന് അംഗീകാരവും പരിഷ്കരണവും വളരെ പ്രധാനമാണ്. എവിടെയാണ് ദുരന്തസാധ്യതയെന്നും ഭാവിയിൽ അത് എങ്ങനെ സംഭവിക്കുമെന്നും മനസ്സിലാക്കുക എന്നതാണ് തിരിച്ചറിയൽ അർത്ഥമാക്കുന്നത്? ഒരു ദുരന്തത്തിന്റെ സാധ്യത കുറയ്ക്കുന്ന അത്തരമൊരു സംവിധാനം നാം വികസിപ്പിക്കണം എന്നാണ് പരിഷ്കരണം അർത്ഥമാക്കുന്നത്. ദുരന്തസാധ്യത കുറയ്ക്കുന്നതിനുള്ള ഏറ്റവും നല്ല മാർഗം സിസ്റ്റം മെച്ചപ്പെടുത്തുക, കഴിയുന്നത്ര വേഗം അത് കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമാക്കുക എന്നതാണ്, ഇതിനായി കുറുക്കുവഴി സമീപനത്തിന് പകരം ദീർഘകാല ചിന്ത ആവശ്യമാണ്. ഇപ്പോൾ നമ്മൾ ചുഴലിക്കാറ്റിനെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുകയാണെങ്കിൽ, ചുഴലിക്കാറ്റിന്റെ കാലത്തെ ഇന്ത്യയുടെ അവസ്ഥ നോക്കുമ്പോൾ, ഒരു ചുഴലിക്കാറ്റ് ഇന്ത്യയിൽ ആഞ്ഞടിക്കുമ്പോൾ ലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകൾ അകാലത്തിൽ മരിക്കുന്ന ഒരു കാലമുണ്ടായിരുന്നു. ഒഡീഷയിലെയും പശ്ചിമ ബംഗാളിലെയും തീരപ്രദേശങ്ങളിൽ ഇത് സംഭവിക്കുന്നത് നമ്മൾ പലതവണ കണ്ടതാണ്. പക്ഷേ കാലം മാറി; തന്ത്രങ്ങൾ മാറി; തയ്യാറെടുപ്പുകൾ മെച്ചപ്പെടുകയും ചുഴലിക്കാറ്റിനെ നേരിടാനുള്ള ഇന്ത്യയുടെ കഴിവ് വർധിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇപ്പോൾ ഒരു ചുഴലിക്കാറ്റ് ആഞ്ഞടിക്കുമ്പോൾ, ഏറ്റവും കുറഞ്ഞ ജീവഹാനിയും സ്വത്ത് നാശവും സംഭവിക്കുന്നു. പ്രകൃതിക്ഷോഭങ്ങൾ തടയാൻ കഴിയില്ലെന്നത് ശരിയാണ്, പക്ഷേ ആ ദുരന്തം മൂലമുണ്ടാകുന്ന നാശനഷ്ടങ്ങൾ കുറയ്ക്കാൻ നമുക്ക് തീർച്ചയായും ക്രമീകരണങ്ങൾ ചെയ്യാൻ കഴിയും. അതിനാൽ, പ്രതിപ്രവർത്തനത്തിന് പകരം നാം  സജീവമാകേണ്ടത് ആവശ്യമാണ്.

സുഹൃത്തുക്കളേ ,

നമ്മുടെ നഗര തദ്ദേശ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ ദുരന്ത നിവാരണ ഭരണം ശക്തിപ്പെടുത്തേണ്ടതുണ്ട്. നഗര തദ്ദേശ സ്ഥാപനങ്ങൾ ദുരന്തം വരുമ്പോൾ മാത്രം പ്രതികരിച്ചാൽ പോരാ. ആസൂത്രണം നാം സ്ഥാപനവത്കരിക്കണം. ഞങ്ങൾ പ്രാദേശിക ആസൂത്രണം അവലോകനം ചെയ്യണം. ദുരന്തനിവാരണത്തെ കണക്കിലെടുത്ത് കെട്ടിടങ്ങളുടെ നിർമ്മാണത്തിനും പുതിയ അടിസ്ഥാന സൗകര്യ പദ്ധതികൾക്കും പുതിയ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു തരത്തിൽ പറഞ്ഞാൽ, മുഴുവൻ സംവിധാനത്തിന്റെയും അഴിച്ചുപണി ആവശ്യമാണ്. ഇതിനായി നാം  രണ്ട് തലങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒന്നാമതായി, ഇവിടെയുള്ള ദുരന്തനിവാരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിദഗ്ധർ പൊതുജനപങ്കാളിത്തത്തിൽ പരമാവധി ശ്രദ്ധിക്കണം. പ്രാദേശിക പങ്കാളിത്തത്തോടെ ഇന്ത്യ എങ്ങനെയാണ് പ്രധാന ലക്ഷ്യങ്ങൾ കൈവരിക്കുന്നതെന്ന് നമുക്കെല്ലാവർക്കും കാണാൻ കഴിയും. അതിനാൽ, ദുരന്തനിവാരണത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ, പൊതുജന പങ്കാളിത്തമില്ലാതെ അത് സാധ്യമല്ല. 'പ്രാദേശിക പങ്കാളിത്തത്തിലൂടെ പ്രാദേശിക പ്രതിരോധം' എന്ന മന്ത്രം പാലിച്ചാൽ മാത്രമേ നിങ്ങൾക്ക് വിജയം കൈവരിക്കാൻ കഴിയൂ. ഭൂകമ്പങ്ങൾ, ചുഴലിക്കാറ്റുകൾ, തീപിടുത്തങ്ങൾ, മറ്റ് ദുരന്തങ്ങൾ എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അപകടങ്ങളെക്കുറിച്ച് പൗരന്മാരെ ബോധവാന്മാരാക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു തുടർച്ചയായ പ്രക്രിയയായിരിക്കണം ഇത്. ശരിയായ നിയമങ്ങൾ, ചട്ടങ്ങൾ, ചുമതലകൾ എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഈ വിഷയങ്ങളിലെല്ലാം തുടർച്ചയായി അവബോധം സൃഷ്ടിക്കേണ്ടത് ആവശ്യമാണ്. നമ്മുടെ യുവ സുഹൃത്തുക്കൾ, യുവ മണ്ഡലം, സഖി മണ്ഡലം, ഗ്രാമം, അയൽപക്കം, പ്രാദേശിക തലങ്ങളിൽ മറ്റ് ഗ്രൂപ്പുകൾ എന്നിവയ്ക്ക് ആശ്വാസവും രക്ഷാ പരിശീലനവും നൽകേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു ഡാറ്റാ ബാങ്ക് സൃഷ്ടിച്ച് ആപ്‌ദ മിത്ര, എൻസിസി-എൻഎസ്എസ്, വിമുക്തഭടൻമാർ എന്നിവരുടെ ശക്തി നമുക്ക് എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കാനാകും, കൂടാതെ വേഗത്തിലുള്ള ആശയവിനിമയത്തിനുള്ള ക്രമീകരണങ്ങളും നാം  നടത്തേണ്ടതുണ്ട്. കമ്മ്യൂണിറ്റി സെന്ററുകളിൽ ആദ്യ പ്രതികരണത്തിന് ആവശ്യമായ ഉപകരണങ്ങളുടെ ക്രമീകരണം, അവ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള പരിശീലനം എന്നിവയും വളരെ പ്രധാനമാണ്. എന്റെ അനുഭവം അനുസരിച്ച്, ചിലപ്പോൾ ഡാറ്റാ ബാങ്കും നന്നായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഗുജറാത്തിലെ ഖേദ ജില്ലയിൽ 5-7 വർഷത്തിലൊരിക്കൽ വെള്ളപ്പൊക്കമുണ്ടാകുന്ന ഒരു നദിയുണ്ട്. ഒരിക്കൽ ഒരു വർഷത്തിൽ അഞ്ച് തവണ വെള്ളപ്പൊക്കം ഉണ്ടായി, എന്നാൽ ഈ ദുരന്തം കൈകാര്യം ചെയ്യാൻ അക്കാലത്ത് നിരവധി സംരംഭങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചിരുന്നു. അതിനാൽ എല്ലാ ഗ്രാമങ്ങളിലും മൊബൈൽ ഫോണുകൾ ലഭ്യമായിരുന്നു. എന്നാൽ അക്കാലത്ത് ഒരു പ്രാദേശിക ഭാഷയിലും സന്ദേശമയയ്‌ക്കൽ സംവിധാനം ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. അതുകൊണ്ട് റോമൻ ലിപിയിൽ തന്നെ ഗുജറാത്തി എന്നെഴുതി ഗ്രാമത്തിലെ ജനങ്ങൾക്ക് "ഇത്രയും മണിക്കൂറുകൾക്ക് ശേഷം വെള്ളപ്പൊക്കത്തിന് സാധ്യതയുണ്ട്" എന്ന് ഞങ്ങൾ സന്ദേശങ്ങൾ അയച്ചിരുന്നു. 5 വെള്ളപ്പൊക്കത്തിന് ശേഷവും ഒരു മൃഗം പോലും മരിച്ചിട്ടില്ലെന്ന് ഞാൻ വ്യക്തമായി ഓർക്കുന്നു, ഒരു മനുഷ്യൻ പോലും. കൃത്യസമയത്ത് വിവരം അറിയിച്ചതിനാൽ ആളോ മൃഗമോ മരിച്ചില്ല. അതിനാൽ, ഈ സംവിധാനങ്ങൾ എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കും? കൃത്യസമയത്ത് രക്ഷാപ്രവർത്തനവും ദുരിതാശ്വാസ പ്രവർത്തനങ്ങളും ആരംഭിച്ചാൽ ജീവഹാനി കുറയ്ക്കാനാകും. രണ്ടാമതായി, സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിച്ച്, തത്സമയ രജിസ്ട്രേഷനും എല്ലാ വീടുകളും എല്ലാ തെരുവുകളും നിരീക്ഷിക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു സംവിധാനം ഞങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കണം. അത് ഏത് വീടാണ്? എത്ര പഴക്കമുണ്ട്? ഏത് തെരുവാണിത്? ഡ്രെയിനേജിന്റെ അവസ്ഥ എന്താണ്? വൈദ്യുതി, വെള്ളം തുടങ്ങിയ നമ്മുടെ അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളുടെ പ്രതിരോധശേഷി എന്താണ്? കുറച്ച് ദിവസങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് ഞാൻ ഒരു മീറ്റിംഗിലായിരുന്നു, എന്റെ മീറ്റിംഗിന്റെ വിഷയം 'ഉഷ്ണ  തരംഗം' ആയിരുന്നു. വളരെ വേദനാജനകമായ രണ്ട് തീപിടിത്തങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ തവണ ഞങ്ങൾ ആശുപത്രികളിൽ കണ്ടു. രോഗികൾ നിസ്സഹായരായി. ഇപ്പോൾ മുഴുവൻ ആശുപത്രിയുടെയും സംവിധാനങ്ങൾ ഒന്നുകൂടി സൂക്ഷിച്ചുനോക്കിയാൽ ഒരു വലിയ അപകടം തടയാനാകും. അവിടെയുള്ള ക്രമീകരണങ്ങളെ കുറിച്ച് കൂടുതൽ കൃത്യമായ വിവരങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നതിനനുസരിച്ച് കൂടുതൽ മികച്ച മുൻകരുതൽ നടപടികൾ സ്വീകരിക്കാൻ കഴിയുമെന്ന് ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നു.

സുഹൃത്തുക്കളേ  ,

തിങ്ങിപ്പാർക്കുന്ന നഗരപ്രദേശങ്ങളിൽ തീപിടിത്ത സംഭവങ്ങൾ വളരെയധികം വർധിച്ചിരിക്കുന്നതായി ഇന്ന് നമുക്ക് കാണാൻ കഴിയും. ചൂട് കൂടുമ്പോൾ ചിലപ്പോൾ ആശുപത്രിയിലോ ഫാക്ടറിയിലോ ഹോട്ടലിലോ ബഹുനില കെട്ടിടങ്ങളിലോ വൻ തീപിടിത്തം ഉണ്ടാകാറുണ്ട്. ഇത് കൈകാര്യം ചെയ്യാൻ, മനുഷ്യവിഭവശേഷി വികസനം, സാങ്കേതികവിദ്യ, വിഭവങ്ങൾ, അല്ലെങ്കിൽ സിസ്റ്റം എന്നിവയായാലും നമ്മൾ വളരെ ചിട്ടയോടെ പ്രവർത്തിക്കണം. 'സർക്കാരിന്റെ മുഴുവൻ' സമീപനത്തോടെയാണ് നമ്മൾ പ്രവർത്തിക്കേണ്ടത്. ജനസാന്ദ്രതയേറിയ പ്രദേശങ്ങളിൽ, കാറിൽ പോലും എത്തിച്ചേരാൻ പ്രയാസമുള്ളതിനാൽ, തീ അണയ്ക്കാൻ അവിടെയെത്തുക എന്നത് വലിയ വെല്ലുവിളിയായി മാറുന്നു. ഇതിനൊരു പരിഹാരം കാണണം. ഉയർന്ന കെട്ടിടങ്ങളിലെ തീ കെടുത്താൻ, നമ്മുടെ  അഗ്നിശമന സേനാംഗങ്ങളുടെ കഴിവുകൾ തുടർച്ചയായി വർദ്ധിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഈ വ്യാവസായിക തീ കെടുത്താൻ ആവശ്യമായ വിഭവങ്ങൾ ഉണ്ടെന്നും നാം  ഉറപ്പാക്കേണ്ടതുണ്ട്.

സുഹൃത്തുക്കളേ ,

ഈ ദുരന്ത നിവാരണ ശ്രമങ്ങൾക്കിടയിൽ, പ്രാദേശിക തലത്തിൽ വൈദഗ്ധ്യവും ഉപകരണങ്ങളും നവീകരിക്കുന്നത് വളരെ പ്രധാനമാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, ഇന്ന് വനമാലിന്യത്തെ ജൈവ ഇന്ധനമാക്കി മാറ്റുന്ന അത്തരം നിരവധി ഉപകരണങ്ങൾ ഉണ്ട്. നമ്മുടെ വനിതാ സ്വയം സഹായ സംഘങ്ങളെ ഉൾപ്പെടുത്തി അത്തരം ഉപകരണങ്ങൾ നൽകാമോ? കാട്ടിലെ മാലിന്യങ്ങൾ ശേഖരിക്കാനും സംസ്‌കരിക്കാനും അവയിൽ നിന്ന് സാധനങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കാനും കാട്ടിൽ തീ ഉണ്ടാകാതിരിക്കാനും കാട്ടുതീയുടെ സാധ്യത കുറയ്ക്കാനും അവർക്ക് കഴിയും. ഇത് അവരുടെ വരുമാനം വർദ്ധിപ്പിക്കുക മാത്രമല്ല, വനങ്ങളിൽ തീപിടുത്തങ്ങൾ കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യും. തീയും വാതക ചോർച്ചയും പോലുള്ള അപകടങ്ങൾ കൂടുതലുള്ള വ്യവസായം, ആശുപത്രികൾ തുടങ്ങിയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് സർക്കാരുമായി സഹകരിച്ച് വിദഗ്ധരായ ആളുകളുടെ ഒരു സേനയെ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയും. നമ്മുടെ ആംബുലൻസ് ശൃംഖല വിപുലീകരിക്കുകയും ഭാവി തയ്യാറാക്കുകയും വേണം. 5ജി , നിർമ്മിത ബുദ്ധി ഇന്റർനെറ്റ് ഓഫ് തിങ്സ്  തുടങ്ങിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ ഉപയോഗിച്ച് നമുക്ക് എങ്ങനെ കൂടുതൽ പ്രതികരണശേഷിയുള്ളതും ഫലപ്രദവുമാക്കാം എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള സമഗ്രമായ ചർച്ചയ്ക്ക് ശേഷം ഒരു റോഡ്മാപ്പ് തയ്യാറാക്കണം. ദുരിതാശ്വാസ, രക്ഷാപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഡ്രോൺ സാങ്കേതികവിദ്യ നമുക്ക് എങ്ങനെ പരമാവധി പ്രയോജനപ്പെടുത്താം? ദുരന്തത്തെ കുറിച്ച് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകാൻ കഴിയുന്ന അത്തരം ഉപകരണങ്ങളിൽ ലൊക്കേഷൻ വിവരങ്ങളും വ്യക്തിയുടെ സ്ഥാനവും നൽകാനാകുമോ? ഇത്തരത്തിലുള്ള നവീകരണത്തിൽ നാം ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കണം. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സഹായത്തോടെ പുതിയ സംവിധാനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഇത്തരം സാമൂഹിക സംഘടനകൾ ലോകത്തിലെ പല രാജ്യങ്ങളിലും ഉണ്ട്. നാം അവ പഠിക്കുകയും അവിടെയുള്ള മികച്ച സമ്പ്രദായങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുകയും വേണം.

സുഹൃത്തുക്കളേ,

ഇന്ത്യ ഇന്ന് ലോകമെമ്പാടുമുള്ള ദുരന്തങ്ങളോട് വേഗത്തിൽ പ്രതികരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു, ഒപ്പം പ്രതിരോധശേഷിയുള്ള അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾക്ക് മുൻകൈയെടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇന്ത്യയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ രൂപീകരിച്ച ദുരന്തങ്ങളെ പ്രതിരോധിക്കുന്ന അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾക്കായുള്ള കൂട്ടായ്മയിൽ ഇന്ന് ലോകത്തെ നൂറിലധികം രാജ്യങ്ങൾ ചേർന്നു. 

പാരമ്പര്യവും സാങ്കേതികവിദ്യയുമാണ് നമ്മുടെ ശക്തി. ഈ കരുത്ത് ഉപയോഗിച്ച്, ഇന്ത്യക്ക് മാത്രമല്ല, ലോകത്തിനാകെ ദുരന്ത നിവാരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മികച്ച മാതൃക നമുക്ക് തയ്യാറാക്കാനാകും. ഈ ചർച്ച നിറയെ നിർദ്ദേശങ്ങളും പരിഹാരങ്ങളും ആയിരിക്കുമെന്ന് എനിക്ക് ഉറപ്പുണ്ട്; ഒരുപാട് പുതിയ കാര്യങ്ങൾ നമുക്കായി വരും. ഈ ദ്വിദിന ഉച്ചകോടിയിൽ പ്രവർത്തനക്ഷമമായ പോയിന്റുകൾ പുറത്തുവരുമെന്ന് എനിക്ക് ഉറപ്പുണ്ട്. മഴക്കാലത്തിന് മുമ്പ് ഇത്തരത്തിലുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ നടത്താനുള്ള സമയമാണിതെന്ന് എനിക്ക് തോന്നുന്നു. അതിനുശേഷം, സംസ്ഥാനങ്ങളിലും മെട്രോ നഗരങ്ങളിലും പട്ടണങ്ങളിലും ഈ സംവിധാനം മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോകണം. നമ്മൾ ഈ സമ്പ്രദായം ആരംഭിച്ചാൽ, മഴക്കാലത്തിനു മുമ്പുതന്നെ നമുക്ക് മുഴുവൻ സംവിധാനത്തെയും ബോധവൽക്കരിക്കാൻ കഴിയും; ആവശ്യമുള്ളിടത്തെല്ലാം നമുക്ക് ആവശ്യകതകൾ നിറവേറ്റാനും നഷ്ടം തടയാൻ തയ്യാറാകാനും കഴിയും. ഈ ഉച്ചകോടിക്ക് ഞാൻ നിങ്ങൾക്ക് ആശംസകൾ നേരുന്നു!

നന്ദി.

Explore More
ശ്രീരാമജന്മഭൂമി ക്ഷേത്രത്തിലെ പതാക ഉയർത്തൽ ഉത്സവത്തിനിടെ പ്രധാനമന്ത്രി നടത്തിയ പ്രസം​ഗം

ജനപ്രിയ പ്രസംഗങ്ങൾ

ശ്രീരാമജന്മഭൂമി ക്ഷേത്രത്തിലെ പതാക ഉയർത്തൽ ഉത്സവത്തിനിടെ പ്രധാനമന്ത്രി നടത്തിയ പ്രസം​ഗം
'Will walk shoulder to shoulder': PM Modi pushes 'Make in India, Partner with India' at Russia-India forum

Media Coverage

'Will walk shoulder to shoulder': PM Modi pushes 'Make in India, Partner with India' at Russia-India forum
NM on the go

Nm on the go

Always be the first to hear from the PM. Get the App Now!
...
Today, India is becoming the key growth engine of the global economy: PM Modi
December 06, 2025
India is brimming with confidence: PM
In a world of slowdown, mistrust and fragmentation, India brings growth, trust and acts as a bridge-builder: PM
Today, India is becoming the key growth engine of the global economy: PM
India's Nari Shakti is doing wonders, Our daughters are excelling in every field today: PM
Our pace is constant, Our direction is consistent, Our intent is always Nation First: PM
Every sector today is shedding the old colonial mindset and aiming for new achievements with pride: PM

आप सभी को नमस्कार।

यहां हिंदुस्तान टाइम्स समिट में देश-विदेश से अनेक गणमान्य अतिथि उपस्थित हैं। मैं आयोजकों और जितने साथियों ने अपने विचार रखें, आप सभी का अभिनंदन करता हूं। अभी शोभना जी ने दो बातें बताई, जिसको मैंने नोटिस किया, एक तो उन्होंने कहा कि मोदी जी पिछली बार आए थे, तो ये सुझाव दिया था। इस देश में मीडिया हाउस को काम बताने की हिम्मत कोई नहीं कर सकता। लेकिन मैंने की थी, और मेरे लिए खुशी की बात है कि शोभना जी और उनकी टीम ने बड़े चाव से इस काम को किया। और देश को, जब मैं अभी प्रदर्शनी देखके आया, मैं सबसे आग्रह करूंगा कि इसको जरूर देखिए। इन फोटोग्राफर साथियों ने इस, पल को ऐसे पकड़ा है कि पल को अमर बना दिया है। दूसरी बात उन्होंने कही और वो भी जरा मैं शब्दों को जैसे मैं समझ रहा हूं, उन्होंने कहा कि आप आगे भी, एक तो ये कह सकती थी, कि आप आगे भी देश की सेवा करते रहिए, लेकिन हिंदुस्तान टाइम्स ये कहे, आप आगे भी ऐसे ही सेवा करते रहिए, मैं इसके लिए भी विशेष रूप से आभार व्यक्त करता हूं।

साथियों,

इस बार समिट की थीम है- Transforming Tomorrow. मैं समझता हूं जिस हिंदुस्तान अखबार का 101 साल का इतिहास है, जिस अखबार पर महात्मा गांधी जी, मदन मोहन मालवीय जी, घनश्यामदास बिड़ला जी, ऐसे अनगिनत महापुरूषों का आशीर्वाद रहा, वो अखबार जब Transforming Tomorrow की चर्चा करता है, तो देश को ये भरोसा मिलता है कि भारत में हो रहा परिवर्तन केवल संभावनाओं की बात नहीं है, बल्कि ये बदलते हुए जीवन, बदलती हुई सोच और बदलती हुई दिशा की सच्ची गाथा है।

साथियों,

आज हमारे संविधान के मुख्य शिल्पी, डॉक्टर बाबा साहेब आंबेडकर जी का महापरिनिर्वाण दिवस भी है। मैं सभी भारतीयों की तरफ से उन्हें श्रद्धांजलि अर्पित करता हूं।

Friends,

आज हम उस मुकाम पर खड़े हैं, जब 21वीं सदी का एक चौथाई हिस्सा बीत चुका है। इन 25 सालों में दुनिया ने कई उतार-चढ़ाव देखे हैं। फाइनेंशियल क्राइसिस देखी हैं, ग्लोबल पेंडेमिक देखी हैं, टेक्नोलॉजी से जुड़े डिसरप्शन्स देखे हैं, हमने बिखरती हुई दुनिया भी देखी है, Wars भी देख रहे हैं। ये सारी स्थितियां किसी न किसी रूप में दुनिया को चैलेंज कर रही हैं। आज दुनिया अनिश्चितताओं से भरी हुई है। लेकिन अनिश्चितताओं से भरे इस दौर में हमारा भारत एक अलग ही लीग में दिख रहा है, भारत आत्मविश्वास से भरा हुआ है। जब दुनिया में slowdown की बात होती है, तब भारत growth की कहानी लिखता है। जब दुनिया में trust का crisis दिखता है, तब भारत trust का pillar बन रहा है। जब दुनिया fragmentation की तरफ जा रही है, तब भारत bridge-builder बन रहा है।

साथियों,

अभी कुछ दिन पहले भारत में Quarter-2 के जीडीपी फिगर्स आए हैं। Eight परसेंट से ज्यादा की ग्रोथ रेट हमारी प्रगति की नई गति का प्रतिबिंब है।

साथियों,

ये एक सिर्फ नंबर नहीं है, ये strong macro-economic signal है। ये संदेश है कि भारत आज ग्लोबल इकोनॉमी का ग्रोथ ड्राइवर बन रहा है। और हमारे ये आंकड़े तब हैं, जब ग्लोबल ग्रोथ 3 प्रतिशत के आसपास है। G-7 की इकोनमीज औसतन डेढ़ परसेंट के आसपास हैं, 1.5 परसेंट। इन परिस्थितियों में भारत high growth और low inflation का मॉडल बना हुआ है। एक समय था, जब हमारे देश में खास करके इकोनॉमिस्ट high Inflation को लेकर चिंता जताते थे। आज वही Inflation Low होने की बात करते हैं।

साथियों,

भारत की ये उपलब्धियां सामान्य बात नहीं है। ये सिर्फ आंकड़ों की बात नहीं है, ये एक फंडामेंटल चेंज है, जो बीते दशक में भारत लेकर आया है। ये फंडामेंटल चेंज रज़ीलियन्स का है, ये चेंज समस्याओं के समाधान की प्रवृत्ति का है, ये चेंज आशंकाओं के बादलों को हटाकर, आकांक्षाओं के विस्तार का है, और इसी वजह से आज का भारत खुद भी ट्रांसफॉर्म हो रहा है, और आने वाले कल को भी ट्रांसफॉर्म कर रहा है।

साथियों,

आज जब हम यहां transforming tomorrow की चर्चा कर रहे हैं, हमें ये भी समझना होगा कि ट्रांसफॉर्मेशन का जो विश्वास पैदा हुआ है, उसका आधार वर्तमान में हो रहे कार्यों की, आज हो रहे कार्यों की एक मजबूत नींव है। आज के Reform और आज की Performance, हमारे कल के Transformation का रास्ता बना रहे हैं। मैं आपको एक उदाहरण दूंगा कि हम किस सोच के साथ काम कर रहे हैं।

साथियों,

आप भी जानते हैं कि भारत के सामर्थ्य का एक बड़ा हिस्सा एक लंबे समय तक untapped रहा है। जब देश के इस untapped potential को ज्यादा से ज्यादा अवसर मिलेंगे, जब वो पूरी ऊर्जा के साथ, बिना किसी रुकावट के देश के विकास में भागीदार बनेंगे, तो देश का कायाकल्प होना तय है। आप सोचिए, हमारा पूर्वी भारत, हमारा नॉर्थ ईस्ट, हमारे गांव, हमारे टीयर टू और टीय़र थ्री सिटीज, हमारे देश की नारीशक्ति, भारत की इनोवेटिव यूथ पावर, भारत की सामुद्रिक शक्ति, ब्लू इकोनॉमी, भारत का स्पेस सेक्टर, कितना कुछ है, जिसके फुल पोटेंशियल का इस्तेमाल पहले के दशकों में हो ही नहीं पाया। अब आज भारत इन Untapped पोटेंशियल को Tap करने के विजन के साथ आगे बढ़ रहा है। आज पूर्वी भारत में आधुनिक इंफ्रास्ट्रक्चर, कनेक्टिविटी और इंडस्ट्री पर अभूतपूर्व निवेश हो रहा है। आज हमारे गांव, हमारे छोटे शहर भी आधुनिक सुविधाओं से लैस हो रहे हैं। हमारे छोटे शहर, Startups और MSMEs के नए केंद्र बन रहे हैं। हमारे गाँवों में किसान FPO बनाकर सीधे market से जुड़ें, और कुछ तो FPO’s ग्लोबल मार्केट से जुड़ रहे हैं।

साथियों,

भारत की नारीशक्ति तो आज कमाल कर रही हैं। हमारी बेटियां आज हर फील्ड में छा रही हैं। ये ट्रांसफॉर्मेशन अब सिर्फ महिला सशक्तिकरण तक सीमित नहीं है, ये समाज की सोच और सामर्थ्य, दोनों को transform कर रहा है।

साथियों,

जब नए अवसर बनते हैं, जब रुकावटें हटती हैं, तो आसमान में उड़ने के लिए नए पंख भी लग जाते हैं। इसका एक उदाहरण भारत का स्पेस सेक्टर भी है। पहले स्पेस सेक्टर सरकारी नियंत्रण में ही था। लेकिन हमने स्पेस सेक्टर में रिफॉर्म किया, उसे प्राइवेट सेक्टर के लिए Open किया, और इसके नतीजे आज देश देख रहा है। अभी 10-11 दिन पहले मैंने हैदराबाद में Skyroot के Infinity Campus का उद्घाटन किया है। Skyroot भारत की प्राइवेट स्पेस कंपनी है। ये कंपनी हर महीने एक रॉकेट बनाने की क्षमता पर काम कर रही है। ये कंपनी, flight-ready विक्रम-वन बना रही है। सरकार ने प्लेटफॉर्म दिया, और भारत का नौजवान उस पर नया भविष्य बना रहा है, और यही तो असली ट्रांसफॉर्मेशन है।

साथियों,

भारत में आए एक और बदलाव की चर्चा मैं यहां करना ज़रूरी समझता हूं। एक समय था, जब भारत में रिफॉर्म्स, रिएक्शनरी होते थे। यानि बड़े निर्णयों के पीछे या तो कोई राजनीतिक स्वार्थ होता था या फिर किसी क्राइसिस को मैनेज करना होता था। लेकिन आज नेशनल गोल्स को देखते हुए रिफॉर्म्स होते हैं, टारगेट तय है। आप देखिए, देश के हर सेक्टर में कुछ ना कुछ बेहतर हो रहा है, हमारी गति Constant है, हमारी Direction Consistent है, और हमारा intent, Nation First का है। 2025 का तो ये पूरा साल ऐसे ही रिफॉर्म्स का साल रहा है। सबसे बड़ा रिफॉर्म नेक्स्ट जेनरेशन जीएसटी का था। और इन रिफॉर्म्स का असर क्या हुआ, वो सारे देश ने देखा है। इसी साल डायरेक्ट टैक्स सिस्टम में भी बहुत बड़ा रिफॉर्म हुआ है। 12 लाख रुपए तक की इनकम पर ज़ीरो टैक्स, ये एक ऐसा कदम रहा, जिसके बारे में एक दशक पहले तक सोचना भी असंभव था।

साथियों,

Reform के इसी सिलसिले को आगे बढ़ाते हुए, अभी तीन-चार दिन पहले ही Small Company की डेफिनीशन में बदलाव किया गया है। इससे हजारों कंपनियाँ अब आसान नियमों, तेज़ प्रक्रियाओं और बेहतर सुविधाओं के दायरे में आ गई हैं। हमने करीब 200 प्रोडक्ट कैटगरीज़ को mandatory क्वालिटी कंट्रोल ऑर्डर से बाहर भी कर दिया गया है।

साथियों,

आज के भारत की ये यात्रा, सिर्फ विकास की नहीं है। ये सोच में बदलाव की भी यात्रा है, ये मनोवैज्ञानिक पुनर्जागरण, साइकोलॉजिकल रेनसां की भी यात्रा है। आप भी जानते हैं, कोई भी देश बिना आत्मविश्वास के आगे नहीं बढ़ सकता। दुर्भाग्य से लंबी गुलामी ने भारत के इसी आत्मविश्वास को हिला दिया था। और इसकी वजह थी, गुलामी की मानसिकता। गुलामी की ये मानसिकता, विकसित भारत के लक्ष्य की प्राप्ति में एक बहुत बड़ी रुकावट है। और इसलिए, आज का भारत गुलामी की मानसिकता से मुक्ति पाने के लिए काम कर रहा है।

साथियों,

अंग्रेज़ों को अच्छी तरह से पता था कि भारत पर लंबे समय तक राज करना है, तो उन्हें भारतीयों से उनके आत्मविश्वास को छीनना होगा, भारतीयों में हीन भावना का संचार करना होगा। और उस दौर में अंग्रेजों ने यही किया भी। इसलिए, भारतीय पारिवारिक संरचना को दकियानूसी बताया गया, भारतीय पोशाक को Unprofessional करार दिया गया, भारतीय त्योहार-संस्कृति को Irrational कहा गया, योग-आयुर्वेद को Unscientific बता दिया गया, भारतीय अविष्कारों का उपहास उड़ाया गया और ये बातें कई-कई दशकों तक लगातार दोहराई गई, पीढ़ी दर पीढ़ी ये चलता गया, वही पढ़ा, वही पढ़ाया गया। और ऐसे ही भारतीयों का आत्मविश्वास चकनाचूर हो गया।

साथियों,

गुलामी की इस मानसिकता का कितना व्यापक असर हुआ है, मैं इसके कुछ उदाहरण आपको देना चाहता हूं। आज भारत, दुनिया की सबसे तेज़ी से ग्रो करने वाली मेजर इकॉनॉमी है, कोई भारत को ग्लोबल ग्रोथ इंजन बताता है, कोई, Global powerhouse कहता है, एक से बढ़कर एक बातें आज हो रही हैं।

लेकिन साथियों,

आज भारत की जो तेज़ ग्रोथ हो रही है, क्या कहीं पर आपने पढ़ा? क्या कहीं पर आपने सुना? इसको कोई, हिंदू रेट ऑफ ग्रोथ कहता है क्या? दुनिया की तेज इकॉनमी, तेज ग्रोथ, कोई कहता है क्या? हिंदू रेट ऑफ ग्रोथ कब कहा गया? जब भारत, दो-तीन परसेंट की ग्रोथ के लिए तरस गया था। आपको क्या लगता है, किसी देश की इकोनॉमिक ग्रोथ को उसमें रहने वाले लोगों की आस्था से जोड़ना, उनकी पहचान से जोड़ना, क्या ये अनायास ही हुआ होगा क्या? जी नहीं, ये गुलामी की मानसिकता का प्रतिबिंब था। एक पूरे समाज, एक पूरी परंपरा को, अन-प्रोडक्टिविटी का, गरीबी का पर्याय बना दिया गया। यानी ये सिद्ध करने का प्रयास किया गया कि, भारत की धीमी विकास दर का कारण, हमारी हिंदू सभ्यता और हिंदू संस्कृति है। और हद देखिए, आज जो तथाकथित बुद्धिजीवी हर चीज में, हर बात में सांप्रदायिकता खोजते रहते हैं, उनको हिंदू रेट ऑफ ग्रोथ में सांप्रदायिकता नज़र नहीं आई। ये टर्म, उनके दौर में किताबों का, रिसर्च पेपर्स का हिस्सा बना दिया गया।

साथियों,

गुलामी की मानसिकता ने भारत में मैन्युफेक्चरिंग इकोसिस्टम को कैसे तबाह कर दिया, और हम इसको कैसे रिवाइव कर रहे हैं, मैं इसके भी कुछ उदाहरण दूंगा। भारत गुलामी के कालखंड में भी अस्त्र-शस्त्र का एक बड़ा निर्माता था। हमारे यहां ऑर्डिनेंस फैक्ट्रीज़ का एक सशक्त नेटवर्क था। भारत से हथियार निर्यात होते थे। विश्व युद्धों में भी भारत में बने हथियारों का बोल-बाला था। लेकिन आज़ादी के बाद, हमारा डिफेंस मैन्युफेक्चरिंग इकोसिस्टम तबाह कर दिया गया। गुलामी की मानसिकता ऐसी हावी हुई कि सरकार में बैठे लोग भारत में बने हथियारों को कमजोर आंकने लगे, और इस मानसिकता ने भारत को दुनिया के सबसे बड़े डिफेंस importers के रूप में से एक बना दिया।

साथियों,

गुलामी की मानसिकता ने शिप बिल्डिंग इंडस्ट्री के साथ भी यही किया। भारत सदियों तक शिप बिल्डिंग का एक बड़ा सेंटर था। यहां तक कि 5-6 दशक पहले तक, यानी 50-60 साल पहले, भारत का फोर्टी परसेंट ट्रेड, भारतीय जहाजों पर होता था। लेकिन गुलामी की मानसिकता ने विदेशी जहाज़ों को प्राथमिकता देनी शुरु की। नतीजा सबके सामने है, जो देश कभी समुद्री ताकत था, वो अपने Ninety five परसेंट व्यापार के लिए विदेशी जहाज़ों पर निर्भर हो गया है। और इस वजह से आज भारत हर साल करीब 75 बिलियन डॉलर, यानी लगभग 6 लाख करोड़ रुपए विदेशी शिपिंग कंपनियों को दे रहा है।

साथियों,

शिप बिल्डिंग हो, डिफेंस मैन्यूफैक्चरिंग हो, आज हर सेक्टर में गुलामी की मानसिकता को पीछे छोड़कर नए गौरव को हासिल करने का प्रयास किया जा रहा है।

साथियों,

गुलामी की मानसिकता ने एक बहुत बड़ा नुकसान, भारत में गवर्नेंस की अप्रोच को भी किया है। लंबे समय तक सरकारी सिस्टम का अपने नागरिकों पर अविश्वास रहा। आपको याद होगा, पहले अपने ही डॉक्यूमेंट्स को किसी सरकारी अधिकारी से अटेस्ट कराना पड़ता था। जब तक वो ठप्पा नहीं मारता है, सब झूठ माना जाता था। आपका परिश्रम किया हुआ सर्टिफिकेट। हमने ये अविश्वास का भाव तोड़ा और सेल्फ एटेस्टेशन को ही पर्याप्त माना। मेरे देश का नागरिक कहता है कि भई ये मैं कह रहा हूं, मैं उस पर भरोसा करता हूं।

साथियों,

हमारे देश में ऐसे-ऐसे प्रावधान चल रहे थे, जहां ज़रा-जरा सी गलतियों को भी गंभीर अपराध माना जाता था। हम जन-विश्वास कानून लेकर आए, और ऐसे सैकड़ों प्रावधानों को डी-क्रिमिनलाइज किया है।

साथियों,

पहले बैंक से हजार रुपए का भी लोन लेना होता था, तो बैंक गारंटी मांगता था, क्योंकि अविश्वास बहुत अधिक था। हमने मुद्रा योजना से अविश्वास के इस कुचक्र को तोड़ा। इसके तहत अभी तक 37 lakh crore, 37 लाख करोड़ रुपए की गारंटी फ्री लोन हम दे चुके हैं देशवासियों को। इस पैसे से, उन परिवारों के नौजवानों को भी आंत्रप्रन्योर बनने का विश्वास मिला है। आज रेहड़ी-पटरी वालों को भी, ठेले वाले को भी बिना गारंटी बैंक से पैसा दिया जा रहा है।

साथियों,

हमारे देश में हमेशा से ये माना गया कि सरकार को अगर कुछ दे दिया, तो फिर वहां तो वन वे ट्रैफिक है, एक बार दिया तो दिया, फिर वापस नहीं आता है, गया, गया, यही सबका अनुभव है। लेकिन जब सरकार और जनता के बीच विश्वास मजबूत होता है, तो काम कैसे होता है? अगर कल अच्छी करनी है ना, तो मन आज अच्छा करना पड़ता है। अगर मन अच्छा है तो कल भी अच्छा होता है। और इसलिए हम एक और अभियान लेकर आए, आपको सुनकर के ताज्जुब होगा और अभी अखबारों में उसकी, अखबारों वालों की नजर नहीं गई है उस पर, मुझे पता नहीं जाएगी की नहीं जाएगी, आज के बाद हो सकता है चली जाए।

आपको ये जानकर हैरानी होगी कि आज देश के बैंकों में, हमारे ही देश के नागरिकों का 78 thousand crore रुपया, 78 हजार करोड़ रुपए Unclaimed पड़ा है बैंको में, पता नहीं कौन है, किसका है, कहां है। इस पैसे को कोई पूछने वाला नहीं है। इसी तरह इन्श्योरेंश कंपनियों के पास करीब 14 हजार करोड़ रुपए पड़े हैं। म्यूचुअल फंड कंपनियों के पास करीब 3 हजार करोड़ रुपए पड़े हैं। 9 हजार करोड़ रुपए डिविडेंड का पड़ा है। और ये सब Unclaimed पड़ा हुआ है, कोई मालिक नहीं उसका। ये पैसा, गरीब और मध्यम वर्गीय परिवारों का है, और इसलिए, जिसके हैं वो तो भूल चुका है। हमारी सरकार अब उनको ढूंढ रही है देशभर में, अरे भई बताओ, तुम्हारा तो पैसा नहीं था, तुम्हारे मां बाप का तो नहीं था, कोई छोड़कर तो नहीं चला गया, हम जा रहे हैं। हमारी सरकार उसके हकदार तक पहुंचने में जुटी है। और इसके लिए सरकार ने स्पेशल कैंप लगाना शुरू किया है, लोगों को समझा रहे हैं, कि भई देखिए कोई है तो अता पता। आपके पैसे कहीं हैं क्या, गए हैं क्या? अब तक करीब 500 districts में हम ऐसे कैंप लगाकर हजारों करोड़ रुपए असली हकदारों को दे चुके हैं जी। पैसे पड़े थे, कोई पूछने वाला नहीं था, लेकिन ये मोदी है, ढूंढ रहा है, अरे यार तेरा है ले जा।

साथियों,

ये सिर्फ asset की वापसी का मामला नहीं है, ये विश्वास का मामला है। ये जनता के विश्वास को निरंतर हासिल करने की प्रतिबद्धता है और जनता का विश्वास, यही हमारी सबसे बड़ी पूंजी है। अगर गुलामी की मानसिकता होती तो सरकारी मानसी साहबी होता और ऐसे अभियान कभी नहीं चलते हैं।

साथियों,

हमें अपने देश को पूरी तरह से, हर क्षेत्र में गुलामी की मानसिकता से पूर्ण रूप से मुक्त करना है। अभी कुछ दिन पहले मैंने देश से एक अपील की है। मैं आने वाले 10 साल का एक टाइम-फ्रेम लेकर, देशवासियों को मेरे साथ, मेरी बातों को ये कुछ करने के लिए प्यार से आग्रह कर रहा हूं, हाथ जोड़कर विनती कर रहा हूं। 140 करोड़ देशवसियों की मदद के बिना ये मैं कर नहीं पाऊंगा, और इसलिए मैं देशवासियों से बार-बार हाथ जोड़कर कह रहा हूं, और 10 साल के इस टाइम फ्रैम में मैं क्या मांग रहा हूं? मैकाले की जिस नीति ने भारत में मानसिक गुलामी के बीज बोए थे, उसको 2035 में 200 साल पूरे हो रहे हैं, Two hundred year हो रहे हैं। यानी 10 साल बाकी हैं। और इसलिए, इन्हीं दस वर्षों में हम सभी को मिलकर के, अपने देश को गुलामी की मानसिकता से मुक्त करके रहना चाहिए।

साथियों,

मैं अक्सर कहता हूं, हम लीक पकड़कर चलने वाले लोग नहीं हैं। बेहतर कल के लिए, हमें अपनी लकीर बड़ी करनी ही होगी। हमें देश की भविष्य की आवश्यकताओं को समझते हुए, वर्तमान में उसके हल तलाशने होंगे। आजकल आप देखते हैं कि मैं मेक इन इंडिया और आत्मनिर्भर भारत अभियान पर लगातार चर्चा करता हूं। शोभना जी ने भी अपने भाषण में उसका उल्लेख किया। अगर ऐसे अभियान 4-5 दशक पहले शुरू हो गए होते, तो आज भारत की तस्वीर कुछ और होती। लेकिन तब जो सरकारें थीं उनकी प्राथमिकताएं कुछ और थीं। आपको वो सेमीकंडक्टर वाला किस्सा भी पता ही है, करीब 50-60 साल पहले, 5-6 दशक पहले एक कंपनी, भारत में सेमीकंडक्टर प्लांट लगाने के लिए आई थी, लेकिन यहां उसको तवज्जो नहीं दी गई, और देश सेमीकंडक्टर मैन्युफैक्चरिंग में इतना पिछड़ गया।

साथियों,

यही हाल एनर्जी सेक्टर की भी है। आज भारत हर साल करीब-करीब 125 लाख करोड़ रुपए के पेट्रोल-डीजल-गैस का इंपोर्ट करता है, 125 लाख करोड़ रुपया। हमारे देश में सूर्य भगवान की इतनी बड़ी कृपा है, लेकिन फिर भी 2014 तक भारत में सोलर एनर्जी जनरेशन कपैसिटी सिर्फ 3 गीगावॉट थी, 3 गीगावॉट थी। 2014 तक की मैं बात कर रहा हूं, जब तक की आपने मुझे यहां लाकर के बिठाया नहीं। 3 गीगावॉट, पिछले 10 वर्षों में अब ये बढ़कर 130 गीगावॉट के आसपास पहुंच चुकी है। और इसमें भी भारत ने twenty two गीगावॉट कैपेसिटी, सिर्फ और सिर्फ rooftop solar से ही जोड़ी है। 22 गीगावाट एनर्जी रूफटॉप सोलर से।

साथियों,

पीएम सूर्य घर मुफ्त बिजली योजना ने, एनर्जी सिक्योरिटी के इस अभियान में देश के लोगों को सीधी भागीदारी करने का मौका दे दिया है। मैं काशी का सांसद हूं, प्रधानमंत्री के नाते जो काम है, लेकिन सांसद के नाते भी कुछ काम करने होते हैं। मैं जरा काशी के सांसद के नाते आपको कुछ बताना चाहता हूं। और आपके हिंदी अखबार की तो ताकत है, तो उसको तो जरूर काम आएगा। काशी में 26 हजार से ज्यादा घरों में पीएम सूर्य घर मुफ्त बिजली योजना के सोलर प्लांट लगे हैं। इससे हर रोज, डेली तीन लाख यूनिट से अधिक बिजली पैदा हो रही है, और लोगों के करीब पांच करोड़ रुपए हर महीने बच रहे हैं। यानी साल भर के साठ करोड़ रुपये।

साथियों,

इतनी सोलर पावर बनने से, हर साल करीब नब्बे हज़ार, ninety thousand मीट्रिक टन कार्बन एमिशन कम हो रहा है। इतने कार्बन एमिशन को खपाने के लिए, हमें चालीस लाख से ज्यादा पेड़ लगाने पड़ते। और मैं फिर कहूंगा, ये जो मैंने आंकडे दिए हैं ना, ये सिर्फ काशी के हैं, बनारस के हैं, मैं देश की बात नहीं बता रहा हूं आपको। आप कल्पना कर सकते हैं कि, पीएम सूर्य घर मुफ्त बिजली योजना, ये देश को कितना बड़ा फायदा हो रहा है। आज की एक योजना, भविष्य को Transform करने की कितनी ताकत रखती है, ये उसका Example है।

वैसे साथियों,

अभी आपने मोबाइल मैन्यूफैक्चरिंग के भी आंकड़े देखे होंगे। 2014 से पहले तक हम अपनी ज़रूरत के 75 परसेंट मोबाइल फोन इंपोर्ट करते थे, 75 परसेंट। और अब, भारत का मोबाइल फोन इंपोर्ट लगभग ज़ीरो हो गया है। अब हम बहुत बड़े मोबाइल फोन एक्सपोर्टर बन रहे हैं। 2014 के बाद हमने एक reform किया, देश ने Perform किया और उसके Transformative नतीजे आज दुनिया देख रही है।

साथियों,

Transforming tomorrow की ये यात्रा, ऐसी ही अनेक योजनाओं, अनेक नीतियों, अनेक निर्णयों, जनआकांक्षाओं और जनभागीदारी की यात्रा है। ये निरंतरता की यात्रा है। ये सिर्फ एक समिट की चर्चा तक सीमित नहीं है, भारत के लिए तो ये राष्ट्रीय संकल्प है। इस संकल्प में सबका साथ जरूरी है, सबका प्रयास जरूरी है। सामूहिक प्रयास हमें परिवर्तन की इस ऊंचाई को छूने के लिए अवसर देंगे ही देंगे।

साथियों,

एक बार फिर, मैं शोभना जी का, हिन्दुस्तान टाइम्स का बहुत आभारी हूं, कि आपने मुझे अवसर दिया आपके बीच आने का और जो बातें कभी-कभी बताई उसको आपने किया और मैं तो मानता हूं शायद देश के फोटोग्राफरों के लिए एक नई ताकत बनेगा ये। इसी प्रकार से अनेक नए कार्यक्रम भी आप आगे के लिए सोच सकते हैं। मेरी मदद लगे तो जरूर मुझे बताना, आईडिया देने का मैं कोई रॉयल्टी नहीं लेता हूं। मुफ्त का कारोबार है और मारवाड़ी परिवार है, तो मौका छोड़ेगा ही नहीं। बहुत-बहुत धन्यवाद आप सबका, नमस्कार।