ભારત-ફ્રાન્સ ઇનોવેશન રોડમેપ 2030

17 ફેબ્રુઆરી 2026 ના રોજ, પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી અને રાષ્ટ્રપતિ ઇમેન્યુઅલ મેક્રોને દ્વિપક્ષીય સંબંધોને "સ્પેશિયલ ગ્લોબલ સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપ” સુધી વધાર્યા અને સંયુક્ત રીતે ભારત-ફ્રાન્સ ઇનોવેશન વર્ષ 2026નું ઉદ્ઘાટન કર્યું, જેમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, ઇનોવેશન, રિસર્ચ, ટેકનોલોજી, ડિજિટલ ટેકનોલોજી અને સાયબર સ્પેસ, હેલ્થ, કલ્ચર, ઇકોનોમી, શૈક્ષણિક જોડાણો અને લોકો-થી-લોકોના સંબંધો જેવા ક્ષેત્રોમાં વિસ્તૃત અને વૈવિધ્યસભર સહયોગ માટે આહ્વાન કરવામાં આવ્યું હતું.

હોરાઇઝન 2047 રોડમેપ અને બંને દેશોની સહિયારી ઇનોવેશન યાત્રાના આધારે, ભારત અને ફ્રાન્સ ઇનોવેશનને આર્થિક સ્થિતિસ્થાપકતા, ટકાઉ વિકાસ, વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા અને તકનીકી તેમજ ઔદ્યોગિક સાર્વભૌમત્વના કેન્દ્રીય ચાલક બળ તરીકે સ્વીકારે છે. બંને પક્ષો સંમત છે કે મજબૂત બનેલી ઇનોવેશન ભાગીદારી બંને દેશોની સંપૂર્ણ ઇનોવેશન ક્ષમતાને અનલોક કરવામાં મદદ કરશે અને વૈશ્વિક પડકારોના ઉકેલોમાં યોગદાન આપશે.

બંને પક્ષો સ્વીકારે છે કે ભારતનું વિકસિત ભારત 2047નું વિઝન અને ફ્રાન્સ 2030 અંતર્ગત ફ્રાન્સની મહત્વાકાંક્ષા ભવિષ્યલક્ષી ઇનોવેશન ભાગીદારી બનાવવા માટે મજબૂત પાયો પૂરો પાડે છે, જે ડિસ્રપ્ટિવ ઇનોવેશન્સમાં રોકાણની નવી તકો માટે માર્ગ મોકળો કરે છે. તેથી, ભારત અને ફ્રાન્સ કટોકટીપૂર્ણ અને ઉભરતી ટેકનોલોજીઓમાં સહ-વિકાસને આગળ વધારવા, વિશ્વસનીય ટેકનોલોજી ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવા, શૈક્ષણિક અને સંશોધન ગતિશીલતાને ઊંડી બનાવવા અને લોકો, પૃથ્વી અને સહિયારી સમૃદ્ધિ માટે નક્કર પરિણામો આપવાની દિશામાં તેમના સહયોગી પ્રયાસોને માર્ગદર્શન આપવા માટે એક માળખા તરીકે ભારત-ફ્રાન્સ ઇનોવેશન રોડમેપ 2030 અપનાવી રહ્યા છે.

આ રોડમેપ નીચેના મુખ્ય તત્વો ધરાવે છે:

I. 'ટ્રસ્ટેડ AI' માટેની ભાગીદારી એ ઇનોવેશન ભાગીદારીનો કેન્દ્રીય સ્તંભ:

ફેબ્રુઆરી 2025ના આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ પરના ભારત-ફ્રાન્સ ઘોષણાપત્ર અને ફ્રાન્સ અને ભારત દ્વારા અનુક્રમે 2025 અને 2026માં આયોજિત AI એક્શન એન્ડ ઇમ્પેક્ટ સમિટના આધારે, બંને દેશો 'ટ્રસ્ટેડ AI' (વિશ્વસનીય AI) ને તેમની ઇનોવેશન ભાગીદારીનો કેન્દ્રીય સ્તંભ બનાવવા માટે સંમત થાય છે.

 સુરક્ષિત, સલામત અને વિશ્વસનીય AI પ્રણાલીઓ: બંને પક્ષો લોકશાહી મૂલ્યો અને માનવ અધિકારો સાથે સુસંગત હોય, ભેદભાવ અને ખોટી માહિતીના પ્રસારને અટકાવે અને ટકાઉ વિકાસ માટેના 2030 એજન્ડાને સમર્થન આપે તેવી સુરક્ષિત, સલામત અને વિશ્વસનીય AI પ્રણાલીઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સાથે મળીને કામ કરશે. તેઓ ફ્રન્ટિયર અને જનરેટિવ મોડલ્સ સહિત AI ગવર્નન્સ માટે ઇન્ટરઓપરેબલ, જોખમ-આધારિત અભિગમોને આગળ વધારવા માટે નિયમનકારો, ધોરણો નક્કી કરતી સંસ્થાઓ અને તકનીકી નિષ્ણાતો વચ્ચેના સહયોગને પ્રોત્સાહિત કરશે, જ્યારે એ બાબત સુનિશ્ચિત કરશે કે ઇનોવેશન અને રાષ્ટ્રીય વિકાસ રૂંધાય નહીં.

 AI ભાગીદારીમાં ઓનલાઇન બાળ સુરક્ષા પર સહકારને પ્રાથમિકતા આપવી: AI-સક્ષમ સેવાઓ ડિજિટલ વાતાવરણમાં સંવેદનશીલ વર્ગો, ખાસ કરીને બાળકો માટે જે ગંભીર જોખમો ઊભા કરે છે તેને ઓળખીને, ભારત અને ફ્રાન્સ તેમની AI ભાગીદારીની પ્રાથમિકતા તરીકે ઓનલાઇન બાળ સુરક્ષા પર તેમના સહયોગને ઊંડો કરવા સંમત થાય છે. AI ઇમ્પેક્ટ સમિટ 2026 માં બોલાવવામાં આવેલા 'એક્સપર્ટ એન્ગેજમેન્ટ ગ્રુપ ઓન AI એન્ડ ચાઇલ્ડ સેફ્ટી' અને ઓનલાઇન બાળ સુરક્ષા પર ભારતના ઉભરતા ટેકનો-લીગલ ફ્રેમવર્કના આધારે, બંને પક્ષો તેમની ચાલુ પહેલો વચ્ચે નક્કર સંકલન (synergies) વિકસાવશે, જેમાં પ્રાઇવસી-પ્રિઝર્વિંગ એજ એશ્યોરન્સ (ગોપનીયતા જાળવી રાખતી ઉંમરની ખાતરી), સેફ્ટી-બાય-ડિઝાઇન આર્કિટેક્ચર્સ અને બાળકો સાથે નોંધપાત્ર રીતે સંપર્ક કરતી AI પ્રણાલીઓ માટે પરિણામ-આધારિત સુરક્ષા ધોરણોનો સમાવેશ થાય છે.

 ગોપનીયતા જાળવી રાખતા ડેટા શેરિંગ ફ્રેમવર્કની કેન્દ્રીયતા: ભારત અને ફ્રાન્સ મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ કરતી વખતે AI અને ડેટા-આધારિત ઇનોવેશનની સંપૂર્ણ ક્ષમતાને અનલોક કરવા માટે પ્રાઇવસી-પ્રિઝર્વિંગ ડેટા શેરિંગ ફ્રેમવર્કની કેન્દ્રીયતાને સ્વીકારે છે. ભારતનું ડેટા એમ્પાવરમેન્ટ એન્ડ પ્રોટેક્શન આર્કિટેક્ચર (DEPA) અને વિશ્વસનીય ડેટા સ્પેસ અને હેલ્થ ડેટા પ્લેટફોર્મ્સ પર ફ્રાન્સનું પોતાનું કામ પૂરક શક્તિઓ પ્રદાન કરે છે જે સંશોધન, આરોગ્ય સંભાળ અને જાહેર સેવાઓ માટે સુરક્ષિત, સંમતિ-આધારિત ડેટા પ્રવાહને સમર્થન આપી શકે છે.

II. શૈક્ષણિક ગતિશીલતા દ્વારા ઉન્નત લોકો-થી-લોકોના સહયોગ માટેની ભાગીદારી:

હોરાઇઝન 2047 માળખા હેઠળના સહિયારા ઉદ્દેશ્યો અનુસાર, બંને પક્ષો સ્વીકારે છે કે STEM શિક્ષણ, સંશોધન ભાગીદારી, પ્રતિભાઓની ગતિશીલતા અને સંસ્થાકીય સહયોગમાં રોકાણ ભવિષ્યની પેઢીઓને વૈશ્વિક પડકારોનો સામનો કરવા માટે તૈયાર કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે. આ સંદર્ભમાં, બંને પક્ષો 2030 સુધીમાં 30,000 ભારતીય વિદ્યાર્થીઓને આવકારવાના ફ્રાન્સના ઉદ્દેશ્યના મહત્વને સ્વીકારે છે અને દ્વિપક્ષીય ભાગીદારીના પાયા તરીકે લોકો-થી-લોકોના સંબંધોને મજબૂત કરવા માટે તેમની પ્રતિબદ્ધતાની પુનઃપુષ્ટિ કરે છે. આ સંદર્ભમાં, બંને પક્ષો નીચેની પહેલોને આવકારે છે:

 લાયકાતોની પરસ્પર માન્યતા (Mutual Recognition of Qualifications - MRQ): લાંબા ગાળાની ઇનોવેશન ભાગીદારીને ટકાવી રાખવામાં ગતિશીલતા અને શૈક્ષણિક સંકલનની કેન્દ્રીય ભૂમિકાને સ્વીકારીને, બંને પક્ષો ઉચ્ચ શિક્ષણ અને વ્યાવસાયિક લાયકાતો માટે પરસ્પર માન્યતાના માળખાને મજબૂત કરવાના મહત્વની પુનઃપુષ્ટિ કરે છે. ફ્રાન્સ 2018માં ભારત સાથે લાયકાતોની પરસ્પર માન્યતા (MRQ) કરાર કરનાર પ્રથમ દેશ બન્યો હતો તે યાદ કરતા, બંને પક્ષો શૈક્ષણિક શાખાઓ, નિયમનિત વ્યવસાયો અને ઉભરતા ટેકનોલોજી ક્ષેત્રોની વ્યાપક શ્રેણીને આવરી લેતા વિસ્તૃત અને અદ્યતન માળખા તરફ કામ કરવાનો તેમનો ઇરાદો વ્યક્ત કરે છે. આવો સહયોગ વધુ શૈક્ષણિક ગતિશીલતાને સમર્થન આપશે, ડ્યુઅલ-ડિગ્રી પ્રોગ્રામ્સ અને ડોક્ટરલ સહ-સુપરવિઝન વ્યવસ્થાઓને સરળ બનાવશે અને ભારત અને ફ્રાન્સ વચ્ચે લાંબા ગાળાની પ્રતિભા અને જ્ઞાન ભાગીદારીને મજબૂત કરવામાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપશે.

 વધુમાં, ભારત અને ફ્રાન્સની કેટલીક સંસ્થાઓ વિદ્યાર્થી આદાનપ્રદાન અને સંશોધન સહયોગ દ્વારા શૈક્ષણિક ગતિશીલતા પર સહયોગ કરવા સંમત થઈ છે [પરિશિષ્ટમાં એમઓયુની સૂચિ].

III. ઉદ્યોગ-શૈક્ષણિક જોડાણો દ્વારા તકનીકી સાર્વભૌમત્વ અને ઇનોવેશન આધારિત વૃદ્ધિ માટેની ભાગીદારી:

બંને દેશો સ્વીકારે છે કે વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રોમાં ઇનોવેશન-આધારિત વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપવા અને સ્થિતિસ્થાપક તેમજ વિશ્વસનીય સપ્લાય ચેઇન બનાવવા માટે સરકારો, ઉદ્યોગો, સ્ટાર્ટઅપ્સ, યુનિવર્સિટીઓ, સંશોધન સંસ્થાઓ વચ્ચે ગાઢ સહયોગ આવશ્યક રહેશે. આ સંદર્ભમાં, બંને પક્ષો સ્વીકારે છે:

 દ્વિપક્ષીય વૈજ્ઞાનિક સહયોગના અગ્રણી સાધન તરીકે ઇન્ડો-ફ્રેન્ચ સેન્ટર ફોર ધ પ્રમોશન ઓફ એડવાન્સ્ડ રિસર્ચ (CEFIPRA)ની કેન્દ્રીયતા, જેમાં ઇનોવેશન અને વ્યૂહાત્મક રીતે સુસંગત ટેકનોલોજીના સહ-વિકાસ અને સ્કેલિંગ પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે.

 ભારત-ફ્રાન્સ ઇનોવેશન નેટવર્ક (IFIN)નું મહત્વ, જે ભારત-ફ્રાન્સ ઇનોવેશન વર્ષની એક મોટી સિદ્ધિ તરીકે અને બંને દેશોની ઇનોવેશન ઇકોસિસ્ટમને જોડવા માટેનું એક શક્તિશાળી સાધન છે. બંને દેશો IFINના ગવર્નન્સને સુનિશ્ચિત કરવા માટે સંયુક્ત ઇન્ડો-ફ્રેન્ચ સ્ટીયરીંગ કમિટીની સંભવિત સ્થાપના સહિત તેની લાંબા ગાળાની જીવનશક્તિમાં યોગદાન આપવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે.

 બાયોમેડિકલ સાયન્સ અને હેલ્થ ઇનોવેશનમાં સહયોગને સમર્થન આપતા હાલના પ્લેટફોર્મ તરીકે હેલ્થ માટે લાઇફ સાયન્સિસમાં ફ્રેન્કો-ઇન્ડિયન કેમ્પસ (FIC-LSH) ની સુસંગતતા, અને આરોગ્ય ક્ષેત્રે દ્વિપક્ષીય સંશોધન, શૈક્ષણિક સહયોગ અને ઇનોવેશન ભાગીદારીમાં તેના યોગદાનને મજબૂત કરવાના રસ્તાઓ પર ચર્ચા ચાલુ રાખવામાં રસ વ્યક્ત કરે છે.

સંશોધન પ્રયોગશાળાઓની પરસ્પર પહોંચ, CEFIPRA, સંયુક્ત વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી સમિતિ, સ્ટેશન-F ખાતે સ્ટાર્ટ-અપ સહયોગ, FRIND-X અને ભારત-ફ્રાન્સ ઇનોવેશન નેટવર્કના લોન્ચિંગ દ્વારા, બંને દેશો તેમની તકનીકી સાર્વભૌમત્વ સુરક્ષિત કરવા અને સંશોધકો અને સાહસિકોની આગામી પેઢી સ્વતંત્ર રીતે વૈશ્વિક પડકારોનો સામનો કરી શકે તે સુનિશ્ચિત કરવા પ્રતિબદ્ધ છે.

વધુમાં, બંને પક્ષો નીચેની પહેલો માટે સંમત થયા છે:

 એરોનોટિક્સ ટ્રેનિંગ અને કરિયર માટે ફ્રેન્કો-ઇન્ડિયન કેમ્પસ: આ અગ્રણી અને વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રમાં તેમની તાલીમ ઓફરો વિકસાવવા અને શેર કરવા માટે ફ્રાન્સ અને ભારત MSDEના સહયોગથી કાનપુરમાં એરોનોટિકલ તાલીમ કેમ્પસની સ્થાપના કરશે.

 ઇન્ડિયા-ફ્રાન્સ ઇન્નોએક્સચેન્જ બ્રિજ: બંને પક્ષો બંને દેશો વચ્ચે સમર્પિત સંશોધન અને સાહસિકતા કોરિડોર સ્થાપિત કરવાના ઉદ્દેશ્યથી દ્વિપક્ષીય સ્ટાર્ટઅપ અને ઇનોવેશન એક્સચેન્જ પહેલ તરીકે ઇન્ડિયા-ફ્રાન્સ ઇન્નોએક્સચેન્જ બ્રિજની ક્ષમતાને સ્વીકારે છે. હાલની દ્વિપક્ષીય પહેલોના આધારે, ઇન્નોએક્સચેન્જ બ્રિજ બંને દેશોમાં સંશોધન પ્રયોગશાળાઓ, ટેકનોલોજી પ્લેટફોર્મ્સ, ઇનોવેશન ક્લસ્ટર્સ, રોકાણકારો અને સ્ટાર્ટ-અપ ઇકોસિસ્ટમ્સ સુધી સંરચિત અને પરસ્પર પહોંચ પ્રદાન કરી શકે છે, જેનાથી સ્ટાર્ટ-અપ્સ અને ઇનોવેટર્સ સંશોધન રેસિડેન્સી, સહયોગી ઇનોવેશન ઇમર્શન અને સહયોગ કાર્યક્રમો તેમજ બંને અધિકારક્ષેત્રોમાં સોફ્ટ લેન્ડિંગ હાથ ધરી શકે.

 ઇનોવેશન, રોજગાર અને સર્વસમાવેશક આર્થિક વૃદ્ધિને ચલાવવામાં નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગોની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકાને સ્વીકારીને, બંને પક્ષો SME ઇકોસિસ્ટમ્સ વચ્ચે વધુ અરસપરસ ક્રિયાપ્રતિક્રિયાઓ માટેના રસ્તાઓ શોધવાનો ઇરાદો ધરાવે છે.

 ફ્રાન્સ અને ભારત સ્પેસ (અવકાશ) ક્ષેત્રે સંસ્થાકીય સ્તરે તેમજ ફ્રેન્ચ અને ભારતીય ખાનગી સ્પેસ ઇકોસિસ્ટમ્સ વચ્ચે બંને દેશો વચ્ચેની હાલની મજબૂત ભાગીદારીને મજબૂત કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. ભારત અને ફ્રાન્સ એક જ સપ્તાહ દરમિયાન બે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પેસ ઇવેન્ટ્સનું આયોજન કરશે: બેંગલુરુમાં 7-9 સપ્ટેમ્બરના રોજ બેંગલુરુ સ્પેસ એક્સ્પો (BSX), અને પેરિસમાં 9-10 સપ્ટેમ્બરના રોજ ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સમિટ. આ મોટી ઇવેન્ટ્સ અર્થ ઓબ્ઝર્વેશન અને હ્યુમન એક્સપ્લોરેશનના ક્ષેત્રોમાં આપણી દ્વિપક્ષીય સ્પેસ સહયોગને ઊંડી બનાવવા માટે એક સંરચિત સામાન્ય મહત્વાકાંક્ષાનો પાયો નાખવામાં યોગદાન આપશે, જેમાં ફ્રેન્ચ ઝીરો-જી (Zero-G) ક્ષમતાઓ અને કુશળતા તથા પૃથ્વીની નીચલી ભ્રમણકક્ષા (Low Earth Orbit) માં ભારતના ભવિષ્યના સ્પેસ સ્ટેશન સંબંધિત સંયુક્ત પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ થાય છે અને ફ્રેન્ચ અને ભારતીય ઇકો-સિસ્ટમ્સને સાથે લાવશે.

IV. આરોગ્ય ક્ષેત્રે વૈશ્વિક પડકારો માટે AI અને સંશોધન-આધારિત ઉકેલો બનાવવા માટેની ભાગીદારી

 સંમતિ આધારિત ડેટા શેરિંગ: ભારતના ICMR અને ફ્રાન્સના હેલ્થ ડેટા હબ (HDH)ને સાંકળતા પાયલોટ પ્રોજેક્ટ જેવા ચાલુ સહયોગના આધારે, બંને પક્ષો સુરક્ષિત ડેટા શેરિંગ માટે રાષ્ટ્રીય કાયદાકીય માળખાના પાલનમાં સંમતિ-આધારિત આર્કિટેક્ચર્સ પર કામ કરશે જેને સ્કેલ કરી શકાય, વધારાના ક્ષેત્રોમાં અનુકૂળ કરી શકાય અને ગ્લોબલ સાઉથ સહિતના રસ ધરાવતા ભાગીદારો સાથે વહેંચી શકાય. ભારત અને ફ્રાન્સ AI ઇનોવેશન અને જાહેર-હિતના સંશોધનને આધાર આપતા ઇન્ટરઓપરેબલ, અધિકારોનું રક્ષણ કરતા ડેટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને આગળ વધારવા માટે તેમની ડેટા મધ્યસ્થીઓ, તકનીકી પ્રમાણભૂત સંસ્થાઓ અને નિયમનકારો વચ્ચે સંયુક્ત કાર્યને પ્રોત્સાહિત કરશે.

 ભારત અને ફ્રાન્સ પરસ્પર વિશ્વાસ, સહિયારા લોકશાહી મૂલ્યો, વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા અને વિશ્વસનીય, ખુલ્લા, સર્વસમાવેશક અને માનવ-કેન્દ્રીય ઇનોવેશન પ્રત્યેની સામાન્ય પ્રતિબદ્ધતા દ્વારા માર્ગદર્શિત ભાગીદારી તરીકે આ રોડમેપને આગળ ધપાવશે.

ભારત ફ્રાન્સ ઇનોવેશન રોડમેપ 2030નું પરિશિષ્ટ