പങ്കിടുക
 
Comments
At Simhasth Kumbh convention, we are seeing birth of a new effort: PM
We belong to a tradition where even a Bhikshuk says, may good happen to every person: PM
We should tell the entire world about the organising capacity of an event like the Kumbh: PM
Lets hold Vichar Kumbh every year with devotees...discuss why we need to plant trees, educate girl child: PM

हम लोगों का एक स्वभाव दोष रहा है, एक समाज के नाते कि हम अपने आपको हमेशा परिस्थितियों के परे समझते हैं। हम उस सिद्धांतों में पले-बढ़े हैं कि जहां शरीर तो आता और जाता है। आत्मा के अमरत्व के साथ जुड़े हुए हम लोग हैं और उसके कारण हमारी आत्मा की सोच न हमें काल से बंधने देती है, न हमें काल का गुलाम बनने देती है लेकिन उसके कारण एक ऐसी स्थिति पैदा हुई कि हमारी इस महान परंपरा, ये हजारों साल पुरानी संस्कृति, इसके कई पहलू, वो परंपराए किस सामाजिक संदर्भ में शुरू हुई, किस काल के गर्भ में पैदा हुई, किस विचार मंथन में से बीजारोपण हुआ, वो करीब-करीब अलब्य है और उसके कारण ये कुंभ मेले की परंपरा कैसे प्रारंभ हुई होगी उसके विषय में अनेक प्रकार के विभिन्न मत प्रचलित हैं, कालखंड भी बड़ा, बहुत बड़ा अंतराल वाला है।

कोई कहेगा हजार साल पहले, कोई कहेगा 2 हजार साल पहले लेकिन इतना निश्चित है कि ये परंपरा मानव जीवन की सांस्कृतिक यात्रा की पुरातन व्यवस्थाओं में से एक है। मैं अपने तरीक से जब सोचता हूं तो मुझे लगता है कि कुंभ का मेला, वैसे 12 साल में एक बार होता है और नासिक हो, उज्जैन हो, हरिद्वार हो वहां 3 साल में एक बार होता है प्रयागराज में 12 साल में एक बार होता है। उस कालखंड को हम देखें तो मुझे लगता है कि एक प्रकार से ये विशाल भारत को अपने में समेटने का ये प्रयास ये कुंभ मेले के द्वारा होता था। मैं तर्क से और अनुमान से कह सकता हूं कि समाज वेदता, संत-महंत, ऋषि, मुनि जो हर पल समाज के सुख-दुख की चर्चा और चिंता करते थे। समाज के भाग्य और भविष्य के लिए नई-नई विधाओं का अन्वेषण करते थे, Innovation करते थे। इन्हें वे हमारे ऋषि जहां भी थे वे बाह्य जगत का भी रिसर्च करते थे और अंतर यात्रा को भी खोजने का प्रयास करते थे तो ये प्रक्रिया निरंतर चलती रही, सदियों तक चलती रही, हर पीढ़ी दर पीढ़ी चलती रही लेकिन संस्कार संक्रमण का काम विचारों के संकलन का काम कालानुरूप विचारों को तराजू पर तौलने की परंपरा ये सारी बातें इस युग की परंपरा में समहित थी, समाहित थी।

एक बार प्रयागराज के कुंभ मेले में बैठते थे, एक Final decision लिया जाता था सबके द्वारा मिलकर के कि पिछले 12 साल में समाज यहां-यहां गया, यहां पहुंचा। अब अगले 12 साल के लिए समाज के लिए दिशा क्या होगी, समाज की कार्यशैली क्या होगी किन चीजों की प्राथमिकता होगी और जब कुंभ से जाते थे तो लोग उस एजेंडा को लेकर के अपने-अपने स्थान पर पहुंचते थे और हर तीन साल के बाद जबकि कभी नासिक में, कभी उज्जैन में, कभी हरिद्वार में कुंभ का मेला लगता था तो उसका mid-term appraisal होता था कि भई प्रयागराज में जो निर्णय हम करके गए थे तीन साल में क्या अनुभव आया और हिंदुस्तान के कोने-कोने से लोग आते थे।

30 दिन तक एक ही स्थान पर रहकर के समाज की गतिविधियों, समाज की आवश्यकताएं, बदलता हुआ युग, उसका चिंतन-मनन करके उसमें फिर एक बार 3 साल का करणीय एजेंडा तय होता था। In the light of main Mahakumbh प्रयागराज में होता था और फिर 3 साल के बाद दूसरा जब कुंभ लगता था तो फिर से Review होता था। एक अद्भुत सामाजिक रचना थी ये लेकिन धीरे-धीरे अनुभव ये आता है कि परंपरा तो रह जाती है, प्राण खो जाता है। हमारे यहां भी अनुभव ये आया कि परंपरा तो रह गई लेकिन समय का अभाव है, 30 दिन कौन रहेगा, 45 दिन कौन रहेगा। आओ भाई 15 मिनट जरा डुबकी लगा दें, पाप धुल जाए, पुण्य कमा ले और चले जाए।

ऐसे जैसे बदलाव आय उसमें से उज्जैन के इस कुंभ में संतों के आशीर्वाद से एक नया प्रयास प्रारंभ हुआ है और ये नया प्रयास एक प्रकार से उस सदियों पुरानी व्यवस्था का ही एक Modern edition है और जिसमें वर्तमान समझ में, वैश्विक संदर्भ में मानव जाति के लिए क्या चुनौतियां हैं, मानव कल्याण के मार्ग क्या हो सकते हैं। बदलते हुए युग में काल बाह्य चीजों को छोड़ने की हिम्मत कैसे आए, पुरानी चीजों को बोझ लेकर के चलकर के आदमी थक जाता है। उन पुरानी काल बाह्य चीजों को छोड़कर के एक नए विश्वास, नई ताजगी के साथ कैसे आगे बढ़ जाए, उसका एक छोटा सा प्रयास इस विचार महाकुंभ के अंदर हुआ है।

जो 51 बिंदु, अमृत बिंदु इसमें से फलित हुए हैं क्योंकि ये एक दिन का समारोह नहीं है। जैसे शिवराज जी ने बताया। देश औऱ दुनिया के इस विषय के जानकार लोगों ने 2 साल मंथन किया है, सालभर विचार-विमर्श किया है और पिछले 3 दिन से इसी पवित्र अवसर पर ऋषियों, मुनियों, संतों की परंपरा को निभाने वाले महान संतों के सानिध्य में इसका चिंतन-मनन हुआ है और उसमें से ये 51 अमृत बिंदु समाज के लिए प्रस्तुत किए गए हैं। मैं नहीं मानता हूं कि हम राजनेताओं के लिए इस बात को लोगों के गले उतारना हमारे बस की बात है। हम नहीं मानते हैं लेकिन हम इतना जरूर मानते हैं कि समाज के लिए निस्वार्थ भाव से काम करने वाले लोग चाहे वो गेरुए वस्त्र में हो या न हो लेकिन त्याग और तपस्था के अधिष्ठान पर जीवन जीते हैं। चाहे एक वैज्ञानिक अपनी laboratory में खपा हुआ हो, चाहे एक किसान अपने खेत में खपा हुआ हो, चाहे एक मजदूर अपना पसीना बहा रहा हे, चाहे एक संत समाज का मार्गदर्शन करता हो ये सारी शक्तियां, एक दिशा में चल पड़ सकती हैं तो कितना बड़ा परिवर्तन ला सकती हैं और उस दिशा में ये 51 अमृत बिंदु जो है आने वाले दिनों में भारत के जनमानस को और वैश्विक जनसमूह को भारत किस प्रकार से सोच सकता है और राजनीतिक मंच पर से किस प्रकार के विचार प्रभाग समयानुकूल हो सकते हैं इसकी चर्चा अगर आने वाले दिनों में चलेगी, तो मैं समझता हूं कि ये प्रयास सार्थक होगा।


हम वो लोग हैं, जहां हमारी छोटी-छोटी चीज बड़ी समझने जैसी है। हम उस संस्कार सरिता से निकले हुए लोग हैं। जहां एक भिक्षुक भी भिक्षा मांगने के लिए जाता है, तो भी उसके मिहिल मुंह से निकलता है ‘जो दे उसका भी भला जो न दे उसका भी भला’। ये छोटी बात नहीं है। ये एक वो संस्कार परम्परा का परिणाम है कि एक भिक्षुक मुंह से भी शब्द निकलता है ‘देगा उसका भी भला जो नहीं देगा उसका भी भला’। यानी मूल चिंतन तत्वभाव यह है कि सबका भला हो सबका कल्याण हो। ये हर प्रकार से हमारी रगों में भरा पड़ा है। हमी तो लोग हैं जिनको सिखाया गया है। तेन तत्तेन भूंजीथा। क्या तर के ही भोगेगा ये अप्रतीम आनन्द होता है। ये हमारी रगों में भरा पड़ा है। जो हमारी रगों में है, वो क्या हमारे जीवन आचरण से अछूता तो नहीं हो रहा है। इतनी महान परम्परा को कहीं हम खो तो नहीं दे रहे हैं। लेकिन कभी उसको जगजोड़ा किया जाए कि अनुभव आता है कि नहीं आज भी ये सामर्थ हमारे देश में पड़ा है।

किसी समय इस देश के प्रधानमंत्री लालबहादुर शास्त्री ने देश को आहवान किया था कि सप्ताह में एक दिन शाम का खाना छोड़ दीजिए। देश को अन्न की जरूरत है। और इस देश के कोटी-कोटी लोगों ने तेन त्यक्तेन भुंजीथा इसको अपने जीवन में चरितार्थ करके, करके दिखाया था। और कुछ पीढ़ी तो लोग अभी भी जिन्दा हैं। जो लालबहादुर शास्त्री ने कहा था। सप्ताह में एक दिन खाना नहीं खाते हैं। ऐसे लोग आज भी हैं। तेन त्यक्तेन भुंजीथा का मंत्र हमारी रगों में पला है। पिछले दिनों में ऐसे ही बातों-बातों में मैंने पिछले मार्च महीने में देश के लोगों के सामने एक विषय रखा था। ऐसे ही रखा था। रखते समय मैंने भी नहीं सोचा था कि मेरे देश के जनसामान्य का मन इतनी ऊंचाइयों से भरा पड़ा है। कभी-कभी लगता है कि हम उन ऊंचाईयों को पहुंचने में कम पड़ जाते हैं। मैंने इतना ही कहा था। अगर आप सम्पन्न हैं, आप समर्थ हैं, तो आप रसोई गैस की सब्सिडी क्या जरूरत है छोड़ दीजिये न। हजार-पंद्रह सौ रुपये में क्या रखा है। इतना ही मैंने कहा था। और आज मैं मेरे देश के एक करोड़ से ज्यादा परिवारों के सामने सर झुका कर कहना चाहता हूं और दुनिया के सामने कहना चाहता हूं। एक करोड़ से ज्यादा परिवारों ने अपनी गैस सब्सिडी छोड़ दी। तेन त्यक्तेन भुंजीथा । और उसका परिणाम क्या है। परिणाम शासन व्यवस्था पर भी सीधा होता है। हमारे मन में विचार आया कि एक करोड़ परिवार गैस सिलेंडर की सब्सिडी छोड़ रहे हैं तो इसका हक़ सरकार की तिजोरी में भरने के लिये नहीं बनता है।

ये फिर से गरीब के घर में जाना चाहिए। जो मां लकड़ी का चूल्हा जला कर के एक दिन में चार सौ सिगरेट जितना धुआं अपने शरीर में ले जाती है। उस मां को लकड़ी के चूल्हे से मुक्त करा के रसोई गैस देना चाहिए और उसी में से संकल्प निकला कि तीन साल में पांच करोड़ परिवारों को गैस सिलेंडर दे कर के उनको इस धुएं वाले चूल्हे से मुक्ति दिला देंगे।

यहाँ एक चर्चा में पर्यावरण का मुद्दा है। मैं समझता हूं पांच करोड़ परिवारों में लकड़ी का चूल्हा न जलना ये जंगलों को भी बचाएगा, ये कार्बन को भी कम करेगा और हमारी माताओं को गरीब माताओं के स्वास्थ्य में भी परिवर्तन लाएगा। यहां पर नारी की एम्पावरमेंट की बात हुई नारी की dignity की बात हुई है। ये गैस का चूल्हा उसकी dignity को कायम करता है। उसकी स्वास्थ्य की चिंता करता है और इस लिए मैं कहता हूं - तेन त्यक्तेन भुंजीथा । इस मंत्र में अगर हम भरोसा करें। सामान्य मानव को हम इसका विश्वास दिला दें तो हम किस प्रकार का परिवर्तन प्राप्त कर सकते हैं। ये अनुभव कर रहे हैं।

हमारा देश, मैं नहीं मानता हूं हमारे शास्त्रों में ऐसी कोई चीज है, जिसके कारण हम भटक जाएं। ये हमलोग हैं कि हमारी मतलब की चीजें उठाते रहते हैं और पूर्ण रूप से चीजों को देखने का स्वभाव छोड़ दिया है। हमारे यहां कहा गया है – नर करनी करे तो नारायण हो जाए - और ये हमारे ऋषियों ने मुनियों ने कहा है। क्या कभी उन्होंने ये कहा है कि नर भक्ति करे तो नारायण हो जाए। नहीं कहा है। क्या कभी उन्होंने ये कहा है कि नर कथा करे तो नारायण हो जाए। नहीं कहा। संतों ने भी कहा हैः नर करनी करे तो नारायण हो जाए और इसीलिए ये 51 अमृत बिन्दु हमारे सामने है। उसका एक संदेश यही है कि नर करनी करे तो नारायण हो जाए। और इसलिए हम करनी से बाध्य होने चाहिए और तभी तो अर्जुन को भी यही तो कहा था योगः कर्मसु कौशलम्। यही हमारा योग है, जिसमें कर्म की महानता को स्वीकार किया गया है और इसलिए इस पवित्र कार्य के अवसर पर हम उस विचार प्रवाह को फिर से एक बार पुनर्जीवित कर सकते हैं क्या तमसो मा ज्योतिरगमय। ये विचार छोटा नहीं है। और प्रकाश कौनसा वो कौनसी ज्योति ये ज्योति ज्ञान की है, ज्योति प्रकाश की है। और हमी तो लोग हैं जो कहते हैं कि ज्ञान को न पूरब होता है न पश्चिम होता है। ज्ञान को न बीती हुई कल होती है, ज्ञान को न आने वाली कल होती है। ज्ञान अजरा अमर होता है और हर काल में उपकारक होता है। ये हमारी परम्परा रही है और इसलिए विश्व में जो भी श्रेष्ठ है इसको लेना, पाना, पचाना internalize करना ये हमलोगों को सदियों से आदत रही है।

हम एक ऐसे समाज के लोग हैं। जहां विविधताएं भी हैं और कभी-कभी बाहर वाले व्यक्ति को conflict भी नजर आता है। लेकिन दुनिया जो conflict management को लेकर के इतनी सैमिनार कर रही है, लेकिन रास्ते नहीं मिल रहे। हमलोग हैं inherent conflict management का हमें सिखाया गया है। वरना दो extreme हम कभी भी नहीं सोच सकते थे। हम भगवान राम की पूजा करते हैं, जिन्होंने पिता की आज्ञा का पालन किया था। और हम वो लोग हैं, जो प्रहलाद की भी पूजा करते हैं, जिसने पिता की आज्ञा की अवमानना की थी। इतना बड़ा conflict, एक वो महापुरुष जिसने पिता की आज्ञा को माना वो भी हमारे पूजनीय और एक दूसरा महापुरुष जिसने पिता की आज्ञा क का अनादर किया वो भी हमारा महापुरुष।

हम वो लोग हैं जिन्होंने माता सीता को प्रणाम करते हैं। जिसने पति और ससुर के इच्छा के अनुसार अपना जीवन दे दिया। और उसी प्रकार से हम उस मीरा की भी भक्ति करते हैं जिसने पति की आज्ञा की अवज्ञा कर दी थी। यानी हम किस प्रकार के conflict management को जानने वाले लोग हैं। ये हमारी स्थिति का कारण क्या है और कारण ये है कि हम हठबाधिता से बंधे हुए लोग नहीं हैं। हम दर्शन के जुड़े हुए लोग हैं। और दर्शन, दर्शन तपी तपाई विचारों की प्रक्रिया और जीवन शैली में से निचोड़ के रूप में निकलता रहता है। जो समयानुकूल उसका विस्तार होता जाता है। उसका एक व्यापक रूप समय में आता है। और इसलिए हम उस दर्शन की परम्पराओं से निकले हुए लोग हैं जो दर्शन आज भी हमें इस जीवन को जीने के लिए प्रेरणा देता है।

यहां पर विचार मंथन में एक विषय यह भी रहा – Values, Values कैसे बदलते हैं। आज दुनिया में अगर आप में से किसी को अध्ययन करने का स्वभाव हो तो अध्ययन करके देखिये। दुनिया के समृद्ध-समृद्ध देश जब वो चुनाव के मैदान में जाते हैं, तो वहां के राजनीतिक दल, वहां के राजनेता उनके चुनाव में एक बात बार-बार उल्लेख करते हैं। और वो कहते हैं – हम हमारे देश में families values को पुनःप्रस्थापित करेंगे। पूरा विश्व, परिवार संस्था, पारिवारिक जीवन के मूल्य उसका महत्व बहुत अच्छी तरह समझने लगा है। हम उसमें पले बड़े हैं। इसलिये कभी उसमें छोटी सी भी इधर-उधर हो जाता है तो पता नहीं चलता है कि कितना बड़ा नुकसान कर रहे हैं। लेकिन हमारे सामने चुनौती है कि values और values यानी वो विषय नहीं है कि आपकी मान्यता और मेरी मान्यता। जो समय की कसौटी पर कस कर के खरे उतरे हैं, वही तो वैल्यूज़ होते हैं। और इसलिए हर समाज के अपने वैल्यूज़ होते हैं। उन values के प्रति हम जागरूक कैसे हों। इन दिनों मैं देखता हूं। अज्ञान के कारण कहो, या तो inferiority complex के कारण कहो, जब कोई बड़ा संकट आ जाता है, बड़ा विवाद आ जाता है तो हम ज्यादा से ज्यादा ये कह कर भाग जाते हैं कि ये तो हमारी परम्परा है। आज दुनिया इस प्रकार की बातों को मानने के लिए नहीं है।

हमने वैज्ञानिक आधार पर अपनी बातों को दुनिया के सामने रखना पड़ेगा। और इसलिये यही तो कुम्भ के काल में ये विचार-विमर्श आवश्यकता है, जो हमारे मूल्यों की, हमारे विचारों की धार निकाल सके।

हम जानते हैं कभी-कभी जिनके मुंह से परम्परा की बात सुनते हैं। यही देश ये मान्यता से ग्रस्त था कि हमारे ऋषियों ने, मुनियों ने संतों ने समुद्र पार नहीं करना चाहिए। विदेश नहीं जाना चाहिए। ये हमलोग मानते थे। और एक समय था, जब समुद्र पार करना बुरा माना जाता था। वो भी एक परम्परा थी लेकिन काल बदल गया। वही संत अगर आज विश्व भ्रमण करते हैं, सातों समुद्र पार करके जाते हैं। परम्पराएं उनके लिए कोई रुकावट नहीं बनती हैं, तो और चीजों में परम्पराएं क्यों रुकावट बननी चाहिए। ये पुनर्विचार करने की आवश्यकता है और इसलिए परम्पराओं के नाम पर अवैज्ञानिक तरीके से बदले हुए युग को, बदले हुए समाज को मूल्य के स्थान पर जीवित रखते हुए उसको मोड़ना, बदलना दिशा देना ये हम सबका कर्तव्य बनता है, हम सबका दायित्व बनता है। और उस दायित्व को अगर हम निभाते हैं तो मुझे विश्वास है कि हम समस्याओं का समाधान खोज सकते हैं।

आज विश्व दो संकटों से गुजर रहा है। एक तरफ ग्लोबल वार्मिंग दूसरी तरफ आतंकवाद। क्या उपाय है इसका। आखिर इसके मूल पर कौन सी चीजें पड़ी हैं। holier than thou तेरे रास्ते से मेरा रास्ता ज्यादा सही है। यही तो भाव है जो conflict की ओर हमें घसीटता ले चला जा रहा है। विस्तारवाद यही तो है जो हमें conflict की ओर ले जा रहा है। युग बदल चुका है। विस्तारवाद समस्याओं का समाधान नहीं है। हम हॉरीजॉन्टल की तरह ही जाएं समस्याओं का समाधान नहीं है। हमें वर्टिकल जाने की आवश्यकता है अपने भीतर को ऊपर उठाने की आवश्यकता है, व्यवस्थाओं को आधुनिक करने की आवश्यकता है। नई ऊंचाइयों को पार करने के लिए उन मूल्यों को स्वीकार करने की आवश्यकता होती है और इसलिये समय रहते हुए मूलभूत चिंतन के प्रकाश में, समय के संदर्भ में आवश्यकताओं की उपज के रूप में नई विधाओं को जन्म देना होगा। वेद सब कुछ है लेकिन उसके बाद भी हमी लोग हैं जिन्होंने वेद के प्रकाश में उपनिषदों का निर्माण किया। उपनिषद में बहुत कुछ है। लेकिन समय रहते हमने भी वेद के प्रकाश में उपनिषद, उपनिषद के प्रकाश में समृति और स्रुति को जन्म दिया और समृति और स्रुतियां, जो उस कालखंड को दिशा देती है, उसके आधार पर हम चलें। आज हम में किसी को वेद के नाम भी मालूम नहीं होंगे। लेकिन वेद के प्रकाश में उपनिषद, उपनिषद के प्रकाश में श्रुति और समृति वो आज भी हमें दिशा देती हैं। समय की मांग है कि अगर 21वीं सदी में मानव जाति का कल्याण करना है तो चाहे वेद के प्रकाश में उपनिषद रही हो, उपनिषद के प्रकाश में समृति और श्रुति रही हो, तो समृति और श्रुति के प्रकाश में 21वीं सदी के मानव के कल्याण के लिए किन चीजों की जरूरत है ये 51 अमृत बिन्दु शायद पूर्णतयः न हो कुछ कमियां उसमें भी हो सकती हैं। क्या हम कुम्भ के मेले में ऐसे अमृत बिन्दु निकाल कर के आ सकते हैं।

मुझे विश्वास है कि हमारा इतना बड़ा समागम। कभी – कभी मुझे लगता है, दुनिया हमे कहती है कि हम बहुत ही unorganised लोग हैं। बड़े ही विचित्र प्रकार का जीवन जीने वाले बाहर वालों के नजर में हमें देखते हैं। लेकिन हमें अपनी बात दुनिया के सामने सही तरीके से रखनी आती नहीं है। और जिनको रखने की जिम्मेवारी है और जिन्होंने इस प्रकार के काम को अपना प्रोफेशन स्वीकार किया है। वे भी समाज का जैसा स्वभाव बना है शॉर्टकट पर चले जाते हैं। हमने देखा है कुम्भ मेला यानी एक ही पहचान बना दी गई है नागा साधु। उनकी फोटो निकालना, उनका प्रचार करना, उनका प्रदर्शन के लिए जाना इसीके आसपास उसको सीमित कर दिया गया है। क्या दुनिया को हम गर्व के साथ कह सकते हैं कि हमारे देश के लोगों की कितनी बड़ी organizing capacity है। क्या ये कुम्भ मेले का कोई सर्कुलर निकला था क्या। निमंत्रण कार्ड गया था क्या।

हिन्दुस्तान के हर कोने में दुनिया में रहते हुए भारतीय मूल के लोगों को कोई इनविटेशन कार्ड गया था क्या। कोई फाइवस्टार होटलों का बुकिंग था क्या। एक सिपरा मां नदी के किनारे पर उसकी गोद में हर दिन यूरोप के किसी छोटे देश की जनसंख्या जितने लोग आते हों, 30 दिन तक आते हों। जब प्रयागराज में कुंभ का मेला हो तब गंगा मैया के किनारे पर यूरोप का एकाध देश daily इकट्ठा होता हो, रोज नए लोग आते हों और कोई भी संकट न आता हो, ये management की दुनिया की सबसे बड़ी घटना है लेकिन हम भारत का branding करने के लिए इस ताकत का परिचय नहीं करवा रहे हैं।

मैं कभी-कभी कहता हूं हमारे हिंदुस्तान का चुनाव दुनिया के लिए अजूबा है कि इतना बड़ा देश दुनिया के कई देशों से ज्यादा वोटर और हमारा Election Commission आधुनिक Technology का उपयोग करते हुए सुचारु रूप से पूरा चुनाव प्रबंधन करता है। विश्व के लिए, प्रबंधन के लिए ये सबसे बड़ा case study है, सबसे बड़ा case study है। मैं तो दुनिया की बड़ी-बड़ी Universities को कहता हूं कि हमारे इस कुंभ मेले की management को भी एक case study के रूप में दुनिया की Universities को study करना चाहिए।

हमने अपने वैश्विक रूप में अपने आप को प्रस्तुत करने के लिए दुनिया को जो भाषा समझती है, उस भाषा में रखने की आदत भी समय की मांग है, हम अपनी ही बात को अपने ही तरीके से कहते रहेंगे तो दुनिया के गले नहीं उतरेगी। विश्व जिस बात को जिस भाषा में समझता है, जिस तर्क से समझता है, जिस आधारों के आधार पर समझ पाता है, वो समझाने का प्रयास इस चिंतन-मनन के द्वारा तय करना पड़ेगा। ये जब हम करते हैं तो मुझे विश्वास है, इस महान देश की ये सदियों पुरानी विरासत वो सामाजिक चेतना का कारण बन सकती है, युवा पीढ़ी के आकर्षण का कारण बन सकती है और मैं जो 51 बिंदु हैं उसके बाहर एक बात मैं सभी अखाड़े के अधिष्ठाओं को, सभी परंपराओं से संत-महात्माओं को मैं आज एक निवेदन करना चाहता हूं, प्रार्थना करना चाहता हूं। क्या यहां से जाने के बाद हम सभी अपनी परंपराओं के अंदर एक सप्ताह का विचार कुंभ हर वर्ष अपने भक्तों के बीच कर सकते हैं क्या।

मोक्ष की बातें करें, जरूर करें लेकिन एक सप्ताह ऐसा हो कि जहां धरती की सच्चाइयों के साथ पेड़ क्यों उगाना चाहिए, नदी को स्वच्छ क्यों रखना चाहिए, बेटी को क्यों पढ़ाना चाहिए, नारी का गौरव क्यों करना चाहिए वैज्ञानिक तरीके से और देश भर के विधिवत जनों बुलाकर के, जिनकी धर्म में आस्था न हो, जो परमात्मा में विश्वास न करता हो, उसको भी बुलाकर के जरा बताओ तो भाई और हमारा जो भक्त समुदाय है। उनके सामने विचार-विमर्श हर परंपरा में साल में एक बार 7 दिन अपने-अपने तरीके से अपने-अपने स्थान पर ज्ञानी-विज्ञानी को बुलाकर के विचार-विमर्श हो तो आप देखिए 3 साल के बाद अगला जब हमारा कुंभ का अवसर आएगा और 12 साल के बाद जो महाकुंभ आता है वो जब आएगा आप देखिए ये हमारी विचार-मंथन की प्रक्रिया इतनी sharpen हुई होगी, दुनिया हमारे विचारों को उठाने के लिए तैयार होगी।

जब अभी पेरिस में पुरा विश्व climate को लेकर के चिंतित था, भारत ने एक अहम भूमिका निभाई और भारत ने उन मूल्यों को प्रस्तावित करने का प्रयास किया। एक पुस्तक भी प्रसिद्ध हुई कि प्रकृति के प्रति प्रेम का धार्मिक जीवन में क्या-क्या महत्व रहा है और पेरिस के, दुनिया के सामने life style को बदलने पर बल दिया, ये पहली बार हुआ है।

हम वो लोग हैं जो पौधे में भी परमात्मा देखते हैं, हम वो लोग हैं जो जल में भी जीवन देखते हैं, हम वो लोग हैं जो चांद और सूरज में भी अपने परिवार का भाव देखते हैं, हम वो लोग हैं जिनको... आज शायद अंतरराष्ट्रीय Earth दिवस मनाया जाता होगा, पृथ्वी दिवास मनाया जाता होगा लेकिन देखिए हम तो वो लोग हैं जहां बालक सुबह उठकर के जमीन पर पैर रखता था तो मां कहती थी कि बेटा बिस्तर पर से जमीन पर जब पैर रखते हो तो पहले ये धरती मां को प्रणाम करो, माफी मांगों, कहीं तेरे से इस धरती मां को पीढ़ा न हो हो जाए। आज हम धरती दिवस मनाते हैं, हम तो सदियों से इस परंपरा को निभाते आए हैं।

हम ही तो लोग हैं जहां मां, बालक को बचपन में कहती है कि देखो ये पूरा ब्रहमांड तुम्हारा परिवार है, ये चाँद जो है न ये चाँद तेरा मामा है। ये सूरज तेरा दादा है। ये प्रकृति को अपना बनाना, ये हमारी विशेषता रही है।

सहज रूप से हमारे जीवन में प्रकृति का प्रेम, प्रकृति के साथ संघर्ष नहीं, सहजीवन के संस्कार हमें मिले हैं और इसलिए जिन बिंदुओं को लेकर के आज हम चलना चाहते हैं। उन बिंदुओं पर विश्वास रखते हुए और जो काल बाह्य है उसको छोड़ना पड़ेगा। हम काल बाह्य चीजों के बोझ के बीच जी नहीं सकते हैं और बदलाव कोई बड़ा संकट है, ये डर भी मैं नहीं मानता हूं कि हमारी ताकत का परिचय देता है। अरे बदलाव आने दो, बदलाव ही तो जीवन होता है। मरी पड़ी जिंदगी में बदलाव नहीं होता है, जिंदा दिल जीवन में ही तो बदलाव होता है, बदलाव को स्वीकार करना चाहिए। हम सर्वसमावेशक लोग हैं, हम सबको जोड़ने वाले लोग हैं। ये सबको जोड़ने का हमारा सामर्थ्य है, ये कहीं कमजोर तो नहीं हो रहा अगर हम कमजोर हो गए तो हम जोड़ने का दायित्व नहीं निभा पाएंगे और शायद हमारे सिवा कोई जोड़ पाएगा कि नहीं पाएगा ये कहना कठिन है इसलिए हमारा वैश्विक दायित्व बनता है कि जोड़ने के लिए भी हमारे भीतर जो विशिष्ट गुणों की आवश्यकता है उन गुणों को हमें विकसित करना होगा क्योंकि संकट से भरे जन-जीवन को सुलभ बनाना हम लोगों ने दायित्व लिया हुआ है और हमारी इस ऋषियों-मुनियों की परंपरा ज्ञान के भंडार हैं, अनुभव की एक महान परंपरा रही है, उसके आधार पर हम इसको लेकर के चलेंगे तो मुझे पूरा विश्वास है कि जो अपेक्षाएं हैं, वो पूरी होंगी। आज ये समारोह संपन्न हो रहा है।

मैं शिवराज जी को और उनकी पूरी टीम को हृदय से बहुत-बहुत बधाई देता हूं इतने उत्तम योजना के लिए, बीच में प्रकृति ने कसौटी कर दी। अचानक आंधी आई, तूफान सा बारिश आई, कई भक्त जनों को जीवन अपना खोना पड़ा लेकिन कुछ ही घंटों में व्यवस्थाओं को फिर से ठीक कर दी। मैं उन सभी 40 हजार के करीब मध्य प्रदेश सरकार के छोटे-मोटे साथी सेवारत हैं, मैं विशेष रूप से उनको बधाई देना चाहता हूं कि आपके इस प्रयासों के कारण सिर्फ मेला संपन्न हुआ है, ऐसा नहीं है। आपके इन उत्तम प्रयासों के कारण विश्व में भारत की एक छवि भी बनी है। भारत के सामान्य मानव के मन में हमारा अपने ऊपर एक विश्वास बढ़ता है इस प्रकार के चीजों से और इसलिए जिन 40 हजार के करीब लोगों ने 30 दिन, दिन-रात मेहनत की है उनको भी मैं बधाई देना चाहता हूं, मैं उज्जैनवासियों का भी हृदय से अभिनंदन करना चाहता हूं, उन्होंने पूरे विश्व का यहां स्वागत किया, सम्मान किया, अपने मेहमान की तरह सम्मान किया और इसलिए उज्जैन के मध्य प्रदेश के नागरिक बंधु भी अभिनंदन के बहुत-बहुत अधिकारी हैं, उनको भी हृदय से बहुत-बहुत अभिनंदन करता हूं और अगले कुंभ के मेले तक हम फिर एक बार अपनी विचार यात्रा को आगे बढ़ाएं इसी शुभकामनाओं के साथ आपका बहुत-बहुत धन्यवाद, फिर एक बार सभी संतों को प्रणाम और उनका आशीर्वाद, उनका सामर्थ्य, उनकी व्यवस्थाएं इस चीज को आगे चलाएगी, इसी अपेक्षा के साथ सबको प्रणाम।

സേവനത്തിന്റെയും സമർപ്പണത്തിന്റെയും 20 വർഷങ്ങൾ നിർവ്വചിക്കുന്ന 20 ചിത്രങ്ങൾ
Explore More
നടന്നു പോയിക്കോളും എന്ന മനോഭാവം മാറ്റാനുള്ള സമയമാണിത്, മാറ്റം വരുത്താനാവും എന്ന് ചിന്തിക്കുക: പ്രധാനമന്ത്രി മോദി

ജനപ്രിയ പ്രസംഗങ്ങൾ

നടന്നു പോയിക്കോളും എന്ന മനോഭാവം മാറ്റാനുള്ള സമയമാണിത്, മാറ്റം വരുത്താനാവും എന്ന് ചിന്തിക്കുക: പ്രധാനമന്ത്രി മോദി
Reading the letter from PM Modi para-swimmer and author of “Swimming Against the Tide” Madhavi Latha Prathigudupu, gets emotional

Media Coverage

Reading the letter from PM Modi para-swimmer and author of “Swimming Against the Tide” Madhavi Latha Prathigudupu, gets emotional
...

Nm on the go

Always be the first to hear from the PM. Get the App Now!
...
വാരാണസിയിൽ പ്രധാനമന്ത്രി ആയുഷ്മാൻ ഭാരത് ഹെൽത്ത് ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ മിഷന്റെ ഉദ്ഘാടന വേളയിൽ പ്രധാനമന്ത്രിയുടെ പ്രസംഗം
October 25, 2021
പങ്കിടുക
 
Comments
''സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര ഇന്ത്യയില്‍, ഏറെക്കാലമായി ആരോഗ്യ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങള്‍ക്കു മതിയായ ശ്രദ്ധ ലഭിച്ചിരുന്നില്ല. വേണ്ട ചികിത്സയ്ക്കായി ജനങ്ങള്‍ക്കു നെട്ടോട്ടമോടേണ്ടിവന്നു. ഇത് സ്ഥിതി വഷളാക്കുകയും സാമ്പത്തിക ബുദ്ധിമുട്ടു വരുത്തുകയും ചെയ്തു''
''കേന്ദ്രത്തിലെ ഗവണ്‍മെന്റും സംസ്ഥാനവും പാവപ്പെട്ടവരുടെയും പീഡിതരുടെയും അടിച്ചമര്‍ത്തപ്പെട്ടവരുടെയും പിന്നാക്കക്കാരുടെയും ഇടത്തരക്കാരുടെയും വേദന തിരിച്ചറിയുന്നു''
''പിഎം ആയുഷ്മാന്‍ ഭാരത് അടിസ്ഥാനസൗകര്യ ദൗത്യത്തിലൂടെ രാജ്യത്തിന്റെ മുക്കിലും മൂലയിലും ചികിത്സ മുതല്‍ നിര്‍ണായക ഗവേഷണങ്ങള്‍ വരെയുള്ള സേവനങ്ങള്‍ക്കായി ഒരു ആവാസവ്യവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കും''
''പിഎം ആയുഷ്മാന്‍ ഭാരത് ആരോഗ്യ അടിസ്ഥാനസൗകര്യ ദൗത്യം, ആരോഗ്യത്തിനായി മാത്രമല്ല, ആത്മനിര്‍ഭരതയ്ക്കായുമുള്ള മാധ്യമം''
''കാശിയുടെ ഹൃദയത്തിനു മാറ്റമില്ല, മനസ്സിനു മാറ്റമില്ല. എന്നാല്‍ ശരീരം മെച്ചപ്പെടുത്താന്‍ നടത്തുന്നത് ആത്മാര്‍ത്ഥമായ ശ്രമങ്ങള്‍''
''ഇന്ന്, സാങ്കേതികവിദ്യയില്‍ മുതല്‍ ആരോഗ്യകാര്യങ്ങളില്‍ വരെ, അഭൂതപൂര്‍വമായ സൗകര്യങ്ങളാണ് ബിഎച്ച്യുവില്‍ ഒരുക്കുന്നത്. നാടിന്റെ നാനാഭാഗത്തുനിന്നും യുവസുഹൃത്തുക്കള്‍ പഠനത്തിനായി ഇവിടെയെത്തുന്നുണ്ട്''

ഹര  ഹര മഹാദേവ്!

നിങ്ങളുടെ അനുമതിയോടെ ഞാൻ ആരംഭിക്കട്ടെ! ഹര  ഹര മഹാദേവിന്റെയും ബാബ വിശ്വനാഥിന്റെയും  അന്നപൂർണ പുണ്യഭൂമിയായ കാശിയിലെ എല്ലാ സഹോദരങ്ങൾക്കും സഹോദരിമാർക്കും ആശംസകൾ! നിങ്ങൾക്കെല്ലാവർക്കും ദീപാവലി, ദേവ് ദീപാവലി, അന്നക്കൂട്ട്, ഭായ് ദൂജ്, പ്രകാശോത്സവ്, ഛത് ആശംസകൾ!

ഉത്തർപ്രദേശ് ഗവർണർ ശ്രീമതി. ആനന്ദിബെൻ പട്ടേൽ ജി, യുപിയിലെ ഊർജ്ജസ്വലനായ മുഖ്യമന്ത്രി യോഗി ആദിത്യനാഥ് ജി, കേന്ദ്ര ആരോഗ്യമന്ത്രി മൻസുഖ് മാണ്ഡവ്യ ജി, യുപി സർക്കാരിലെ മറ്റ് മന്ത്രിമാർ, കേന്ദ്രത്തിലെ ഞങ്ങളുടെ സഹപ്രവർത്തകൻ മഹേന്ദ്ര നാഥ് പാണ്ഡെ ജി, സംസ്ഥാന മന്ത്രിമാരായ അനിൽ രാജ്ഭർ ജി, നീലകണ്ഠ് തിവാരി ജി, രവീന്ദ്ര ജയ്‌സ്വാൾ ജി. , മറ്റ് മന്ത്രിമാർ, പാർലമെന്റിലെ ഞങ്ങളുടെ സഹപ്രവർത്തകർ ശ്രീമതി സീമ ദ്വിവേദി ജി, ബി.പി. സരോജ് ജി, വാരണാസി മേയർ ശ്രീമതി മൃദുല ജയ്‌സ്വാൾ ജി, മറ്റ് ജനപ്രതിനിധികൾ, രാജ്യത്തുടനീളമുള്ള ജില്ലാ ആശുപത്രികളുമായും മെഡിക്കൽ സ്ഥാപനങ്ങളുമായും ബന്ധപ്പെട്ട ആരോഗ്യ വിദഗ്ധർ, ബനാറസിലെ എന്റെ സഹോദരീസഹോദരന്മാരേ !

കൊറോണ മഹാമാരിക്കെതിരായ പോരാട്ടത്തിൽ 100 ​​കോടി വാക്സിൻ ഡോസുകൾ എന്ന വലിയ നാഴികക്കല്ല് രാജ്യം കൈവരിച്ചു. ബാബ വിശ്വനാഥിന്റെ അനുഗ്രഹത്താലും മാ ഗംഗയുടെ അചഞ്ചലമായ മഹത്വത്താലും കാശിയിലെ ജനങ്ങളുടെ അചഞ്ചലമായ വിശ്വാസത്താലും എല്ലാവർക്കും സൗജന്യ വാക്‌സിൻ എന്ന കാമ്പയിൻ വിജയകരമായി മുന്നേറുകയാണ്. ഞാൻ നിങ്ങളെ എല്ലാവരെയും ബഹുമാനപൂർവ്വം അഭിവാദ്യം ചെയ്യുന്നു. ഇന്ന് കുറച്ച് മുമ്പ്, ഒമ്പത് പുതിയ മെഡിക്കൽ കോളേജുകൾ ഉത്തർ പ്രദേശിന് സമർപ്പിക്കാനുള്ള പദവി എനിക്ക് ലഭിച്ചു. പൂർവാഞ്ചലിലെയും യുപിയിലെയും കോടിക്കണക്കിന് പാവപ്പെട്ട, ദലിത്-പിന്നാക്ക-ചൂഷിത-നിർധനരായ ആളുകൾക്ക്, സമൂഹത്തിലെ എല്ലാ വിഭാഗങ്ങൾക്കും ഇത് വളരെയധികം പ്രയോജനം ചെയ്യും, മറ്റ് നഗരങ്ങളിലെ വലിയ ആശുപത്രികൾ സന്ദർശിക്കുന്നതിന്റെ ബുദ്ധിമുട്ടുകളിൽ നിന്ന് അവർ രക്ഷപ്പെടും.

സുഹൃത്തുക്കളേ 

ഒരു പദ്യമുണ്ട് :

मुक्ति जन्म महि जानि,ज्ञान खानिअघ हानि कर।

जहं बस सम्भु भवानि,सो कासी सेइअ कस न।।

അതായത് കാശിയിൽ ശിവനും ശക്തിയും കുടികൊള്ളുന്നു. അറിവിന്റെ ശക്തികേന്ദ്രമായ കാശി നമ്മെ വേദനയിൽ നിന്നും കഷ്ടപ്പാടുകളിൽ നിന്നും മോചിപ്പിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ആരോഗ്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു ബൃഹത്തായ പദ്ധതിയും രോഗങ്ങളിൽ നിന്നും കഷ്ടപ്പാടുകളിൽ നിന്നും മുക്തി നേടാനുള്ള ഇത്രയും വലിയ പ്രമേയവും ആരംഭിക്കാൻ കാശിയേക്കാൾ മികച്ച സ്ഥലം മറ്റെന്തുണ്ട്? കാശിയിലെ എന്റെ സഹോദരീ സഹോദരന്മാരേ, രണ്ട് വലിയ പരിപാടികൾ ഈ വേദിയിൽ നിന്നാണ് നടക്കുന്നത്. ആദ്യത്തേതു് രാജ്യത്തിന് ഒട്ടാകെ പ്രയോജനമുള്ള , 64,000 കോടി രൂപയുടെ  ഒരു കേന്ദ്ര ഗവൺമെന്റ്പദ്ധതി   പുണ്യഭൂമിയായ കാശിയിൽ നിന്ന് ഇന്ന് ആരംഭിക്കുന്നു. രണ്ടാമതായി, കാശിയുടെയും പൂർവാഞ്ചലിന്റെയും വികസനത്തിന് ആയിരക്കണക്കിന് കോടി രൂപയുടെ പദ്ധതികൾ ഉദ്ഘാടനം ചെയ്യുന്നു. ഈ രണ്ട് പദ്ധതികളും കൂടി ചേർത്താൽ, ഏകദേശം 75,000 കോടി രൂപയുടെ പദ്ധതികൾ ഒന്നുകിൽ സമാരംഭിക്കുകയോ സമർപ്പിക്കുകയോ ചെയ്യുകയാണെന്ന് എനിക്ക് പറയാൻ കഴിയും. കാശിയിൽ നിന്ന് ആരംഭിക്കുന്ന ഈ പദ്ധതികളിലും മഹാദേവന്റെ അനുഗ്രഹമുണ്ട്. മഹാദേവന്റെ അനുഗ്രഹം ഉള്ളിടത്ത് ക്ഷേമവും വിജയവും ഉറപ്പാണ്. മഹാദേവന്റെ അനുഗ്രഹം ഉള്ളപ്പോൾ, കഷ്ടപ്പാടുകളിൽ നിന്നുള്ള മോചനവും അനിവാര്യമാണ്. 

സുഹൃത്തുക്കളേ 

64000  കോടി രൂപ യ്ക്കുള്ള ആയുഷ്മാൻ ഭാരത് ഹെൽത്ത് ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ മിഷൻ  രാഷ്ട്രത്തിന് സമർപ്പിക്കാനുള്ള ഭാഗ്യം  എനിക്ക് ലഭിച്ചു. യുപി ഉൾപ്പെടെ രാജ്യത്തിന്റെ മൊത്തത്തിലുള്ള ആരോഗ്യ അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനും ഭാവിയിൽ പകർച്ചവ്യാധികൾ തടയുന്നതിനും ഗ്രാമ-ബ്ലോക്ക് തലം വരെ നമ്മുടെ ആരോഗ്യ സംവിധാനത്തിൽ ആത്മവിശ്വാസവും സ്വയം പര്യാപ്തതയും വളർത്തുന്നതിനും കാശിയിൽ  ഇന്ന് ഉദ്‌ഘാടനം ചെയ്യപ്പെട്ടു. . കാശിക്ക് 5000 കോടി രൂപയുടെ അടിസ്ഥാന സൗകര്യ വികസന പദ്ധതികളും ഇന്ന് ഉദ്ഘാടനം ചെയ്തു. ആറ്റുപടിക്കെട്ടുകളുടെ സൗന്ദര്യവൽക്കരണം, ഗംഗ, വരുണ നദികളുടെ ശുചിത്വം, പാലങ്ങൾ, പാർക്കിംഗ് സ്ഥലങ്ങൾ, ബിഎച്ച്‌യുവിലെ മറ്റ് നിരവധി സൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ജീവിതം സുഗമവും ആരോഗ്യകരവും ഐശ്വര്യപൂർണവുമാക്കാൻ കാശിയിൽ നിന്നുള്ള ഈ ഉത്സവ സീസണിലെ വികസനത്തിന്റെ ഈ ഉത്സവം രാജ്യത്തിനാകെ പുതിയ ഊർജ്ജവും ശക്തിയും ആത്മവിശ്വാസവും നൽകും. കാശി ഉൾപ്പെടെ ഗ്രാമങ്ങളിലും നഗരങ്ങളിലും താമസിക്കുന്ന 130 കോടി രാജ്യവാസികൾക്കും അഭിനന്ദനങ്ങൾ!

സഹോദരീ സഹോദരന്മാരേ,

നമ്മുടെ രാജ്യത്തെ എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെയും  അടിസ്ഥാനം ആരോഗ്യമാണ്. ആരോഗ്യമുള്ള ശരീരത്തിന് വേണ്ടിയുള്ള നിക്ഷേപം എല്ലായ്പ്പോഴും നല്ല നിക്ഷേപമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ സ്വാതന്ത്ര്യം ലഭിച്ച് ഏറെക്കാലമായിട്ടും ആരോഗ്യ സൗകര്യങ്ങളിൽ കാര്യമായ ശ്രദ്ധ ചെലുത്തിയിരുന്നില്ല. രാജ്യത്ത് ദീർഘകാലം ഭരിച്ച സർക്കാരുകൾ രാജ്യത്തിന്റെ ആരോഗ്യ സംരക്ഷണ സംവിധാനം വികസിപ്പിക്കുന്നതിനു പകരം അവഗണിച്ചു. ഒന്നുകിൽ ഗ്രാമങ്ങളിൽ ആശുപത്രി ഇല്ലായിരുന്നു, ഉണ്ടെങ്കിൽ ചികിത്സിക്കാൻ ആളില്ലായിരുന്നു. ബ്ലോക്ക് തലത്തിലുള്ള ആശുപത്രികളിൽ പരിശോധനയ്ക്ക് സൗകര്യമില്ല. പരിശോധന നടത്തിയാലും അതിന്റെ കൃത്യതയിൽ സംശയമുണ്ടായിരുന്നു. ജില്ലാ ആശുപത്രിയിൽ എത്തുമ്പോൾ, ഒരാൾക്ക് ശസ്ത്രക്രിയ ആവശ്യമായ ഗുരുതരമായ രോഗം കണ്ടെത്തി. ശസ്‌ത്രക്രിയയ്‌ക്ക്‌ അത്തരം സൗകര്യങ്ങളൊന്നും ഇല്ലാതിരുന്നതിനാൽ, തിരക്കേറിയ ഒരു വലിയ ഹോസ്‌പിറ്റലിലേക്ക്‌ ഒരാൾ ഓടിയെത്തേണ്ടി വന്നു, അവിടെ ഒരു നീണ്ട കാത്തിരിപ്പ്‌ ഉണ്ടായിരുന്നു. രോഗിയും അവന്റെ മുഴുവൻ കുടുംബവും ഒരു പാട് പ്രശ്‌നങ്ങൾ അഭിമുഖീകരിക്കുകയും തൽഫലമായി ഗുരുതരമായ രോഗം വഷളാകുകയും പാവപ്പെട്ടവർക്ക് സാമ്പത്തിക ബാധ്യത വരുത്തുകയും ചെയ്യും എന്നതിന് നാമെല്ലാവരും സാക്ഷികളാണ്.

സുഹൃത്തുക്കളേ 

നമ്മുടെ ആരോഗ്യസംരക്ഷണ സംവിധാനത്തിലെ വലിയ വിടവ് ചികിത്സയെ സംബന്ധിച്ച് ദരിദ്രർക്കും ഇടത്തരക്കാർക്കും ഇടയിൽ നിത്യമായ ഉത്കണ്ഠ സൃഷ്ടിച്ചു. ആയുഷ്മാൻ ഭാരത് ഹെൽത്ത് ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ മിഷൻ രാജ്യത്തിന്റെ ആരോഗ്യസംരക്ഷണ സംവിധാനത്തിലെ ഈ പിഴവുകൾക്കുള്ള പരിഹാരമാണ്. നമ്മുടെ ആരോഗ്യസംവിധാനം ഇന്ന് ഒരുങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു, അതുവഴി ഭാവിയിൽ ഏത് പകർച്ചവ്യാധിയെയും നേരിടാൻ നാം  തയ്യാറാണ്. രോഗം നേരത്തേ കണ്ടുപിടിക്കാനും അന്വേഷണത്തിൽ കാലതാമസം ഉണ്ടാകാതിരിക്കാനുമുള്ള ശ്രമങ്ങളും നടക്കുന്നുണ്ട്. അടുത്ത നാലോ അഞ്ചോ വർഷത്തിനുള്ളിൽ രാജ്യത്ത് ഗ്രാമം മുതൽ ബ്ലോക്ക്, ജില്ല, പ്രാദേശിക, ദേശീയ തലങ്ങളിലേക്ക് നിർണായക ആരോഗ്യ സംരക്ഷണ ശൃംഖല ശക്തിപ്പെടുത്തുകയാണ് ലക്ഷ്യം. ഗുരുതരമായ ആരോഗ്യ സൗകര്യങ്ങൾ ഇല്ലാത്ത സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ , പ്രത്യേകിച്ച് നമ്മുടെ വടക്കുകിഴക്കൻ സംസ്ഥാനങ്ങളിലും ഉത്തരാഖണ്ഡ്, ഹിമാചൽ തുടങ്ങിയ മലയോര സംസ്ഥാനങ്ങളിലും പ്രത്യേക ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു, 

സുഹൃത്തുക്കളേ 

ആയുഷ്മാൻ ഭാരത് ഹെൽത്ത് ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ മിഷന്റെ മൂന്ന് പ്രധാന വശങ്ങൾ രാജ്യത്തിന്റെ ആരോഗ്യമേഖലയിലെ വ്യത്യസ്ത വിടവുകൾ പരിഹരിക്കുന്നു. ആദ്യത്തേത് രോഗനിർണയത്തിനും ചികിത്സയ്ക്കുമായി വിപുലമായ സൗകര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇതിന് കീഴിൽ, ഗ്രാമങ്ങളിലും നഗരങ്ങളിലും ആരോഗ്യ-ക്ഷേമ കേന്ദ്രങ്ങൾ തുറക്കുന്നു, അവിടെ രോഗങ്ങൾ നേരത്തെ കണ്ടെത്തുന്നതിനുള്ള സൗകര്യങ്ങളുണ്ടാകും. സൗജന്യ മെഡിക്കൽ കൺസൾട്ടേഷനുകൾ, സൗജന്യ പരിശോധനകൾ, സൗജന്യ മരുന്നുകൾ തുടങ്ങിയ സൗകര്യങ്ങൾ ഈ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ ലഭ്യമാകും. കൃത്യസമയത്ത് രോഗം കണ്ടെത്തിയാൽ, അത് മാരകമാകാനുള്ള സാധ്യത കുറവാണ്. 600-ലധികം ജില്ലകളിലായി ഗുരുതരമായ രോഗങ്ങളുടെ ചികിത്സയ്ക്കായി 35,000-ലധികം പുതിയ കിടക്കകൾ ഒരുക്കും. ബാക്കിയുള്ള 125 ജില്ലകളിലും റഫറൽ സൗകര്യം ഒരുക്കും. ദേശീയ തലത്തിൽ 12 സെൻട്രൽ ഹോസ്പിറ്റലുകളിൽ പരിശീലനത്തിനും മറ്റ് ശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നതിനുമായി ആവശ്യമായ സൗകര്യങ്ങൾ വികസിപ്പിച്ചെടുക്കാൻ പദ്ധതിയുണ്ട്. ഈ പദ്ധതിക്ക് കീഴിൽ, ശസ്ത്രക്രിയാ ശൃംഖല ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനായി സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ   ആഴ്ചയിൽ മുഴുവൻ സമയവും പ്രവർത്തിക്കുന്ന 15 എമർജൻസി ഓപ്പറേഷൻ സെന്ററുകളും സൃഷ്ടിക്കും.

സുഹൃത്തുക്കളേ 

രോഗനിർണ്ണയത്തിനുള്ള ടെസ്റ്റിംഗ് ശൃംഖലയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ് പദ്ധതിയുടെ രണ്ടാമത്തെ വശം. ഈ ദൗത്യത്തിന് കീഴിൽ, രോഗനിർണയത്തിനും നിരീക്ഷണത്തിനും ആവശ്യമായ അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കും. 730 ജില്ലകളിൽ സംയോജിത പബ്ലിക് ഹെൽത്ത് ലാബുകളും രാജ്യത്ത് കണ്ടെത്തിയ 3,500 ബ്ലോക്കുകളിൽ ബ്ലോക്ക് പബ്ലിക് ഹെൽത്ത് യൂണിറ്റുകളും സ്ഥാപിക്കും. രോഗ നിയന്ത്രണത്തിനുള്ള അഞ്ച് പ്രാദേശിക ദേശീയ കേന്ദ്രങ്ങൾ, 20 മെട്രോപൊളിറ്റൻ യൂണിറ്റുകൾ, 15 ബിഎസ്എൽ ലാബുകൾ എന്നിവ ഈ ശൃംഖലയെ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തും.

സഹോദരീ സഹോദരന്മാരേ,

ഈ ദൗത്യത്തിന്റെ മൂന്നാമത്തെ വശം പകർച്ചവ്യാധിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഗവേഷണ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ വിപുലീകരണവും ശാക്തീകരണവുമാണ്. നിലവിൽ 80 വൈറൽ ഡയഗ്‌നോസ്റ്റിക്‌സ് ആൻഡ് റിസർച്ച് ലാബുകൾ രാജ്യത്തുണ്ട്. ഇവ കൂടുതൽ മെച്ചപ്പെടുത്തും. പകർച്ചവ്യാധികളിൽ ബയോ സേഫ്റ്റി ലെവൽ-3 ലാബുകൾ ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ ഇത്തരത്തിലുള്ള 15 പുതിയ ലാബുകൾ പ്രവർത്തനക്ഷമമാക്കും. ഇതിനുപുറമെ, രാജ്യത്ത് നാല് പുതിയ വൈറോളജി ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ടുകളും ഒരു ദേശീയ ആരോഗ്യ സ്ഥാപനവും സ്ഥാപിക്കുന്നു. ലോകാരോഗ്യ സംഘടനയുടെ ദക്ഷിണേഷ്യയിലെ റീജിയണൽ റിസർച്ച് പ്ലാറ്റ്‌ഫോം ഈ ഗവേഷണ ശൃംഖലയെ ശക്തിപ്പെടുത്തും. ചുരുക്കത്തിൽ, ആയുഷ്മാൻ ഭാരത് ഹെൽത്ത് ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ മിഷനിലൂടെ രാജ്യത്തിന്റെ ഓരോ ഭാഗത്തും ചികിത്സ മുതൽ നിർണായക ഗവേഷണം വരെയുള്ള സമ്പൂർണ്ണ ആവാസവ്യവസ്ഥ വികസിപ്പിക്കും.

സുഹൃത്തുക്കളേ 

ശരി, ഇത് പതിറ്റാണ്ടുകൾക്ക് മുമ്പ് ചെയ്യേണ്ടതായിരുന്നു. പക്ഷേ, സാഹചര്യം വിവരിക്കേണ്ടതില്ല. കഴിഞ്ഞ ഏഴ് വർഷമായി ഞങ്ങൾ തുടർച്ചയായി മെച്ചപ്പെടുകയാണ്, എന്നാൽ ഇപ്പോൾ അത് വളരെ വലിയ തോതിലും വളരെ ആക്രമണാത്മക സമീപനത്തോടെയും ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്. കുറച്ച് ദിവസങ്ങൾക്ക് മുമ്പ്, രാജ്യമെമ്പാടുമുള്ള മെഗാ ദേശീയ അടിസ്ഥാന സൗകര്യ പദ്ധതിയായ ഗതിശക്തി ഡൽഹിയിൽ നിന്ന് ഞാൻ ആരംഭിച്ചു. 64,000 കോടി രൂപയുടെ ആരോഗ്യത്തിന് വേണ്ടിയുള്ള ഈ രണ്ടാമത്തെ വലിയ ദൗത്യം രാജ്യത്തെ ഓരോ പൗരനെയും ആരോഗ്യത്തോടെ നിലനിർത്താൻ കാശിയുടെ മണ്ണിൽ നിന്ന് ആരംഭിക്കുകയാണ്.

സുഹൃത്തുക്കളേ 

ഇത്തരമൊരു ആരോഗ്യ അടിസ്ഥാനസൗകര്യം  വികസിപ്പിച്ചെടുക്കുമ്പോൾ, അത് ആരോഗ്യ സേവനം മെച്ചപ്പെടുത്തുക മാത്രമല്ല, സമ്പൂർണ തൊഴിൽ അന്തരീക്ഷം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഡോക്ടർമാർ, പാരാമെഡിക്കുകൾ, ലാബുകൾ, ഫാർമസികൾ, ശുചിത്വം, ഓഫീസുകൾ, യാത്ര, ഗതാഗതം, ഭക്ഷണശാലകൾ, തുടങ്ങിയ തൊഴിലവസരങ്ങൾ ഈ പദ്ധതിയിലൂടെ സൃഷ്ടിക്കാൻ പോകുന്നു. ഒരു വലിയ ആശുപത്രി പണിതാൽ ഒരു നഗരം മുഴുവൻ അതിനു ചുറ്റും താമസമാക്കുന്നത് ആശുപത്രിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് ഉപജീവന കേന്ദ്രമായി മാറുന്നത് നാം കണ്ടു. അത് വലിയ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ കേന്ദ്രമായി മാറുന്നു. അതിനാൽ, ആയുഷ്മാൻ ഭാരത് ഹെൽത്ത് ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ മിഷൻ ആരോഗ്യത്തിന്റെയും സാമ്പത്തിക സ്വാശ്രയത്വത്തിന്റെയും ഒരു മാധ്യമമാണ്. സമഗ്രമായ ആരോഗ്യ സംരക്ഷണത്തിനായി നടത്തുന്ന ശ്രമങ്ങളുടെ ഭാഗമാണിത്. ഹോളിസ്റ്റിക് ഹെൽത്ത് കെയർ എന്നതിനർത്ഥം അത് എല്ലാവർക്കും ആക്സസ് ചെയ്യാവുന്നതും താങ്ങാനാവുന്നതുമായിരിക്കണം എന്നാണ്. ഹോളിസ്റ്റിക് ഹെൽത്ത് കെയർ എന്നാൽ ആരോഗ്യത്തിലും ആരോഗ്യത്തിലും ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നിടത്താണ്. സ്വച്ഛ് ഭാരത് അഭിയാൻ, ജൽ ജീവൻ മിഷൻ, ഉജ്ജ്വല യോജന, പോഷൻ അഭിയാൻ, മിഷൻ ഇന്ദ്രധനുഷ് തുടങ്ങി നിരവധി കാമ്പെയ്‌നുകൾ രാജ്യത്തെ കോടിക്കണക്കിന് പാവപ്പെട്ടവരെ രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ചു. ആയുഷ്മാൻ ഭാരത് പദ്ധതിയിലൂടെ രണ്ട് കോടിയിലധികം പാവപ്പെട്ടവർക്ക് ആശുപത്രികളിൽ സൗജന്യ ചികിത്സയും ലഭ്യമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ആയുഷ്മാൻ ഭാരത് ഡിജിറ്റൽ മിഷനിലൂടെ ചികിത്സയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നിരവധി പ്രശ്‌നങ്ങൾ പരിഹരിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്.

സഹോദരീ സഹോദരന്മാരേ,

നമുക്ക് മുമ്പ് വളരെക്കാലം ഗവൺമെന്റിൽ ഉണ്ടായിരുന്നവർക്ക്, ആരോഗ്യ സംരക്ഷണം പണം സമ്പാദിക്കാനുള്ള ഒരു മാർഗമായിരുന്നു. പാവപ്പെട്ടവരുടെ കഷ്ടപ്പാടുകളിൽ നിന്ന് അവർ ഓടിക്കൊണ്ടേയിരുന്നു. ദരിദ്രരുടെയും പീഡിതരുടെയും അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ടവരുടെയും പിന്നാക്കക്കാരുടെയും ഇടത്തരക്കാരുടെയും എല്ലാവരുടെയും വേദന മനസ്സിലാക്കുന്ന ഒരു സർക്കാരാണ് ഇന്ന് കേന്ദ്രത്തിലും സംസ്ഥാനത്തും ഉള്ളത്. രാജ്യത്തെ ആരോഗ്യ സൗകര്യങ്ങൾ മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിനായി ഞങ്ങൾ രാപ്പകലില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മുമ്പ് പൊതുപണം തട്ടിപ്പിനിരയായി പോയിരുന്നു, ഇത്തരക്കാരുടെ നെഞ്ചിലേക്കാണ് ഇന്ന് പണം ചിലവഴിക്കുന്നത് മെഗാ പദ്ധതികൾക്ക്. അതിനാൽ, ഇന്ന് രാജ്യം ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ മഹാമാരിയെ നേരിടുകയും സ്വാശ്രയ ഇന്ത്യയ്ക്കായി ലക്ഷക്കണക്കിന് കോടി രൂപയുടെ അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

സുഹൃത്തുക്കളേ 
ചികിത്സാ സൗകര്യങ്ങൾ വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ, അതേ അനുപാതത്തിൽ ഡോക്ടർമാരുടെയും പാരാമെഡിക്കൽ സ്റ്റാഫുകളുടെയും എണ്ണവും വർധിപ്പിക്കേണ്ടത് ആവശ്യമാണ്. യുപിയിൽ പുതിയ മെഡിക്കൽ കോളേജുകൾ തുറക്കുന്നതിന്റെ വേഗത മെഡിക്കൽ സീറ്റുകളുടെയും ഡോക്ടർമാരുടെയും എണ്ണത്തിൽ വലിയ സ്വാധീനം ചെലുത്തും. സീറ്റുകളുടെ എണ്ണം വർധിച്ചതിനാൽ ഇനി പാവപ്പെട്ട മാതാപിതാക്കളുടെ കുട്ടിക്കും ഡോക്ടറാകാനുള്ള ആഗ്രഹം പൂർത്തീകരിക്കാനാകും.

സഹോദരീ സഹോദരന്മാരേ,

സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനു ശേഷം 70 വർഷത്തിനുള്ളിൽ രാജ്യത്തുണ്ടായിരുന്ന ഡോക്ടർമാരുടെ എണ്ണത്തേക്കാൾ കൂടുതൽ ഡോക്ടർമാരെ അടുത്ത 10-12 വർഷത്തിനുള്ളിൽ രാജ്യത്തിന് ലഭിക്കാൻ പോകുന്നു. രാജ്യത്ത് മെഡിക്കൽ മേഖലയിൽ നടക്കുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങളെക്കുറിച്ച് നിങ്ങൾക്ക് ഊഹിക്കാം. കൂടുതൽ ഡോക്‌ടർമാർ ഉള്ളപ്പോൾ, അവർ രാജ്യത്തിന്റെ എല്ലാ മുക്കിലും മൂലയിലും എളുപ്പത്തിൽ ലഭ്യമാകും. ദൗർലഭ്യങ്ങൾക്കപ്പുറത്തേക്ക് നീങ്ങിയ പുതിയ ഇന്ത്യയാണിത്, എല്ലാ അഭിലാഷങ്ങളും നിറവേറ്റാനുള്ള ശ്രമത്തിലാണ്.

സഹോദരീ സഹോദരന്മാരേ

രാജ്യത്തോ ഉത്തർപ്രദേശിലോ ജോലിയുടെ വേഗത  പണ്ടത്തെ അതേപടി തുടർന്നിരുന്നെങ്കിൽ ഇന്ന് കാശിയിലെ സ്ഥിതി എന്തായിരിക്കും? ഇന്ത്യയുടെ സാംസ്‌കാരിക പൈതൃകത്തിന്റെ പ്രതീകമായ ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും പഴക്കമേറിയ നഗരമായ കാശി അവർ സ്വന്തമായി ഉപേക്ഷിച്ചു. തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന വൈദ്യുതക്കമ്പികൾ, ചീഞ്ഞളിഞ്ഞ റോഡുകൾ, ഘട്ടങ്ങളുടെയും ഗംഗയുടെയും ദുരവസ്ഥ, ജാമുകൾ, മലിനീകരണം, അരാജകത്വം എന്നിവ സാധാരണമായിരുന്നു. ഇന്ന് കാശിയുടെ ഹൃദയവും ആത്മാവും ഒന്നുതന്നെയാണ്, എന്നാൽ അതിന്റെ ശരീരം മെച്ചപ്പെടുത്താൻ ആത്മാർത്ഥമായ ശ്രമങ്ങൾ നടക്കുന്നു. വാരാണസിയിൽ കഴിഞ്ഞ ഏഴ് വർഷത്തിനിടെ നടത്തിയ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ അളവ് കഴിഞ്ഞ ദശകങ്ങളിൽ നടന്നിട്ടില്ല.


സഹോദരീ സഹോദരന്മാരേ,

റിംഗ് റോഡിന്റെ അഭാവത്തിൽ വർഷങ്ങളായി കാശിയിൽ നിങ്ങൾ തിരക്ക്  അനുഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്. 'നോ എൻട്രി' തുറക്കാൻ കാത്തിരിക്കുന്നത് ബനാറസിലെ ആളുകളുടെ ഒരു ശീലമായി മാറിയിരുന്നു. ഇപ്പോൾ റിംഗ് റോഡ് തുറന്നതോടെ, പ്രയാഗ്‌രാജ്, ലഖ്‌നൗ, സുൽത്താൻപൂർ, അസംഗഡ്, ഗാസിപൂർ, ഗോരഖ്പൂർ, ഡൽഹി, കൊൽക്കത്ത എന്നിങ്ങനെ രാജ്യത്തെവിടെയും യാത്ര ചെയ്യുമ്പോൾ നഗരത്തിലെ ജനങ്ങളെ ബുദ്ധിമുട്ടിക്കേണ്ടതില്ല. മാത്രമല്ല, റിംഗ് റോഡ് ഇപ്പോൾ ഗാസിപൂരിലെ ബിർനോൺ വരെ നാലുവരി ദേശീയ പാതയുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. വിവിധ സ്ഥലങ്ങളിൽ സർവീസ് റോഡ് സൗകര്യവുമുണ്ട്. ഇത് പല ഗ്രാമങ്ങളിലും പ്രയാഗ്‌രാജ്, ലഖ്‌നൗ, ഗോരഖ്പൂർ, ബീഹാർ, നേപ്പാൾ എന്നിവിടങ്ങളിലും സഞ്ചാരം സുഗമമാക്കി. ഇത് യാത്ര സുഗമമാക്കുക മാത്രമല്ല, ബിസിനസിന് ഉത്തേജനം ലഭിക്കുകയും ഗതാഗത ചെലവ്  കുറയുകയും ചെയ്യും.

സഹോദരീ സഹോദരന്മാരേ,

രാജ്യത്ത് ഒരു സമർപ്പിത അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾ ഇല്ലെങ്കിൽ, വികസനത്തിന്റെ വേഗത അപൂർണ്ണമായി തുടരും. വരുണ നദിയിൽ രണ്ട് പുതിയ പാലങ്ങൾ വന്നതോടെ ഡസൻ കണക്കിന് ഗ്രാമങ്ങൾക്ക് നഗരത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര എളുപ്പമായി. പ്രയാഗ്‌രാജ്, ഭദോഹി, മിർസാപൂർ എന്നിവിടങ്ങളിലെ ജനങ്ങൾക്ക് വിമാനത്താവളത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയ്ക്ക് ഇത് വളരെയധികം സൗകര്യമൊരുക്കും. പരവതാനി വ്യവസായവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവർക്കും നേട്ടമുണ്ടാകും. വിമാനത്താവളത്തിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് മിർസാപൂരിലേക്ക് പോയി മാവിന്ധ്യവാസിനി സന്ദർശിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഭക്തർക്ക് ഇത് സൗകര്യമൊരുക്കും. റോഡുകൾ, പാലങ്ങൾ, പാർക്കിംഗ് സ്ഥലങ്ങൾ എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നിരവധി പദ്ധതികൾ ഇന്ന് കാശി നിവാസികൾക്കായി സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു, ഇത് നഗരത്തിലും പരിസരത്തും ജീവിതം എളുപ്പമാക്കും. റെയിൽവേ സ്റ്റേഷനിലെ ആധുനിക എക്‌സിക്യൂട്ടീവ് ലോഞ്ച് യാത്രക്കാരുടെ സൗകര്യം വർധിപ്പിക്കും.

സുഹൃത്തുക്കളേ

ഗംഗാനദിയുടെ ശുദ്ധിക്കും വൃത്തിക്കും വേണ്ടി കഴിഞ്ഞ കുറച്ച് വർഷങ്ങളായി വിപുലമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടത്തി, അതിന്റെ ഫലം ഇന്ന് നമ്മുടെ മുന്നിലുണ്ട്. വീടുകളിലെ മലിനജലം ഗംഗയിൽ എത്താതിരിക്കാനുള്ള ശ്രമങ്ങളും നടക്കുന്നുണ്ട്. അഞ്ച് ഡ്രെയിനുകളിൽ നിന്ന് ഒഴുകുന്ന മലിനജലം ശുദ്ധീകരിക്കാൻ ഇപ്പോൾ രാംനഗറിൽ ഒരു ആധുനിക ട്രീറ്റ്‌മെന്റ് പ്ലാന്റ് പ്രവർത്തനം ആരംഭിച്ചു. ഇതുവഴി 50,000-ത്തിലധികം പേർക്ക് നേരിട്ട് ആനുകൂല്യം ലഭിക്കുന്നുണ്ട്. ഗംഗാജിയ്‌ക്കൊപ്പം വരുണയുടെ ശുചിത്വത്തിനും മുൻഗണന നൽകുന്നുണ്ട്. ഏറെ നാളായി അവഗണനയുടെ ഇരയായ വരുണ, അസ്തിത്വത്തിന്റെ വക്കിലായിരുന്നു. വരുണയെ രക്ഷിക്കാൻ ചാനൽ പദ്ധതി രൂപീകരിച്ചു. ഇന്ന് ശുദ്ധജലം വരുണയിൽ എത്തുന്നുണ്ട്, ചെറുതും വലുതുമായ 13 ഓടകളും ശുദ്ധീകരിക്കുന്നുണ്ട്. നടപ്പാതകൾ, റെയിലിംഗുകൾ, ലൈറ്റിംഗ്, പക്കാ ഘട്ടുകൾ, പടവുകൾ തുടങ്ങി നിരവധി സൗകര്യങ്ങൾ വരുണയുടെ ഇരുകരകളിലും പൂർത്തീകരിക്കുന്നുണ്ട്.

സുഹൃത്തുക്കളേ

ആത്മീയവും ഗ്രാമീണവുമായ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ ഒരു പ്രധാന കേന്ദ്രമാണ് കാശി. കാശി ഉൾപ്പെടെ പൂർവാഞ്ചലിലെ മുഴുവൻ കർഷകരുടെയും ഉൽപന്നങ്ങൾ രാജ്യത്തിനകത്തും പുറത്തും ഉള്ള വിപണികളിൽ എത്തിക്കുന്നതിനായി കഴിഞ്ഞ കുറച്ച് വർഷങ്ങളായി നിരവധി സൗകര്യങ്ങൾ വികസിപ്പിച്ചെടുത്തിട്ടുണ്ട്. നശിക്കുന്ന ചരക്ക് കൈകാര്യം ചെയ്യുന്ന കേന്ദ്രങ്ങൾ മുതൽ പാക്കേജിംഗും സംസ്കരണവും വരെയുള്ള ആധുനിക അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾ ഇവിടെ വികസിപ്പിച്ചെടുത്തിട്ടുണ്ട്. ഇതിന്റെ ഭാഗമായി ലാൽ ബഹദൂർ ശാസ്ത്രി പഴം-പച്ചക്കറി മാർക്കറ്റ് നവീകരിച്ച് നവീകരിച്ചത് കർഷകർക്ക് ഏറെ സഹായകരമാകും. ഷഹൻഷാപൂരിൽ ബയോ-സിഎൻജി പ്ലാന്റ് നിർമിക്കുന്നതോടെ ആയിരക്കണക്കിന് മെട്രിക് ടൺ ജൈവവളത്തിനൊപ്പം ബയോഗ്യാസും കർഷകർക്ക് ലഭ്യമാകും.

സഹോദരീ സഹോദരന്മാരേ,

കഴിഞ്ഞ കുറച്ച് വർഷങ്ങളായി കാശിയുടെ ഒരു പ്രധാന നേട്ടം,ബി എച് യു  വീണ്ടും ലോകത്തിലെ മികവിലേക്ക് മുന്നേറിയതാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ മുതൽ ആരോഗ്യം വരെയുള്ള അഭൂതപൂർവമായ സൗകര്യങ്ങളാണ് ബിഎച്ച്‌യുവിൽ വികസിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നത്. നാടിന്റെ നാനാഭാഗത്തുനിന്നും യുവാക്കൾ പഠനത്തിനായി ഇവിടെയെത്തുന്നുണ്ട്. നൂറുകണക്കിന് വിദ്യാർത്ഥികൾക്കായി ഇവിടെ നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ള താമസ സൗകര്യങ്ങളും അവർക്ക് സഹായകരമാകും. പ്രത്യേകിച്ച് നൂറുകണക്കിന് പെൺകുട്ടികൾക്കുള്ള ഹോസ്റ്റൽ സൗകര്യങ്ങൾ മാളവ്യ ജിയുടെ കാഴ്ചപ്പാട് സാക്ഷാത്കരിക്കുന്നതിന് കൂടുതൽ പ്രചോദനം നൽകും. പെൺമക്കൾക്ക് ഉന്നതവും ആധുനികവുമായ വിദ്യാഭ്യാസം നൽകാനുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാട് സാക്ഷാത്കരിക്കാൻ ഇത് നമ്മെ സഹായിക്കും.

സഹോദരീ സഹോദരന്മാരേ,

ഈ വികസന പദ്ധതികളെല്ലാം നമ്മുടെ സ്വാശ്രയത്വത്തിന്റെ ദൃഢനിശ്ചയം സാക്ഷാത്കരിക്കാൻ പോകുന്നു. കാശിയും മുഴുവൻ പ്രദേശവും അതിന്റെ അത്ഭുതകരമായ കളിമൺ കലാകാരന്മാർക്കും കരകൗശല വിദഗ്ധർക്കും തുണിയിൽ മാന്ത്രികത സൃഷ്ടിക്കുന്ന നെയ്ത്തുകാരും പേരുകേട്ടതാണ്. സർക്കാരിന്റെ ശ്രമഫലമായി വാരാണസിയിലെ ഖാദിയുടെയും മറ്റ് കുടിൽ വ്യവസായങ്ങളുടെയും ഉൽപ്പാദനം കഴിഞ്ഞ അഞ്ച് വർഷത്തിനിടെ ഏകദേശം 60 ശതമാനവും വിൽപ്പനയിൽ 90 ശതമാനവും വർധിച്ചു. അതിനാൽ, ഈ കൂട്ടാളികളുടെയും ദീപാവലി കരുതാൻ എല്ലാ രാജ്യക്കാരോടും ഞാൻ അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. നമ്മുടെ വീടുകളുടെ അലങ്കാരം മുതൽ വസ്ത്രങ്ങൾ, ദീപാവലി വിളക്കുകൾ വരെ പ്രാദേശിക അവകാശങ്ങൾക്ക് വേണ്ടി നാം ശബ്ദമുയർത്തേണ്ടതുണ്ട്. ധൻതേരസ് മുതൽ ദീപാവലി വരെ നിങ്ങൾ ധാരാളം പ്രാദേശിക പർച്ചേസുകൾ നടത്തിയാൽ, എല്ലാവരുടെയും ദീപാവലി സന്തോഷത്താൽ നിറയും. പിന്നെ ലോക്കൽ വോക്കലിനെക്കുറിച്ച് പറയുമ്പോൾ നമ്മുടെ ടിവി മാധ്യമങ്ങൾ മൺവിളക്ക് കാണിക്കുന്നത് ഞാൻ കണ്ടിട്ടുണ്ട്. ലോക്കൽ വോക്കൽ വിളക്കുകളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. എന്റെ നാട്ടുകാരുടെ വിയർപ്പുള്ളതും എന്റെ നാടിന്റെ മണ്ണിന്റെ സുഗന്ധമുള്ളതുമായ എല്ലാ ഉൽപ്പന്നങ്ങളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഒരിക്കൽ നമ്മുടെ നാട്ടിൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്ന ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ വാങ്ങുന്നത് നമ്മുടെ ശീലമായാൽ, ഉൽപ്പാദനവും വർദ്ധിക്കും, അതുപോലെ തൊഴിലവസരങ്ങളും പാവപ്പെട്ടവരിൽ പാവപ്പെട്ടവർക്കും ജോലി ലഭിക്കും. നമുക്ക് ഇത് ഒരുമിച്ച് ചെയ്യാൻ കഴിയും, എല്ലാവരുടെയും പരിശ്രമത്തിലൂടെ നമുക്ക് വലിയ മാറ്റം കൊണ്ടുവരാൻ കഴിയും.

സുഹൃത്തുക്കളേ

ഒരിക്കൽ കൂടി, ആയുഷ്മാൻ ഭാരത് ഹെൽത്ത് ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ മിഷനും നിരവധി വികസന പദ്ധതികൾക്കായി കാശിക്കും മുഴുവൻ രാജ്യത്തിനും അഭിനന്ദനങ്ങൾ. വരാനിരിക്കുന്ന എല്ലാ പെരുന്നാളുകളിലും നിങ്ങൾക്കെല്ലാവർക്കും ഒരിക്കൽ കൂടി നിരവധി മുൻകൂർ ആശംസകൾ. വളരെയധികം നന്ദി!