ગુજરાતના લોકપ્રિય મુખ્યમંત્રી શ્રી ભૂપેન્દ્રભાઈ પટેલ, કેન્દ્રમાં મંત્રી પરિષદમાં મારા સાથી અને જીવનભર પોતાનો પરિચય શિક્ષક તરીકે કરાવનાર પરશોત્તમ રૂપાલાજી, ભારતની સંસદની છેલ્લી ચૂંટણીમાં, દેશમાં , સમગ્ર દેશમાં વધુ મતો મેળવીને જીતેલા શ્રી સી.આર. પાટીલ, ગુજરાત સરકારના મંત્રીઓ, અખિલ ભારતીય પ્રાથમિક શિક્ષક સંઘના તમામ સભ્યો, દેશના ખૂણે ખૂણેથી આવેલા આદરણીય શિક્ષકો, બહેનો અને સજ્જનો!
અખિલ ભારતીય પ્રાથમિક શિક્ષક સંઘના આ રાષ્ટ્રીય અધિવેશનમાં મને ખૂબ જ પ્રેમથી આમંત્રિત કરવા બદલ હું તમારો આભારી છું. આઝાદીના સુવર્ણ યુગમાં, જ્યારે ભારત વિકાસના સંકલ્પ સાથે આગળ વધી રહ્યું છે, ત્યારે તમારા બધા શિક્ષકોની ભૂમિકા ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. ગુજરાતમાં રહીને, મને રાજ્યની સમગ્ર શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં પરિવર્તન લાવવા માટે પ્રાથમિક શિક્ષકો સાથે કામ કરવાનો અનુભવ થયો છે. એક સમયે, ગુજરાતમાં ડ્રોપઆઉટ રેટ, મુખ્યમંત્રીએ ઉલ્લેખ કર્યો છે, તે લગભગ 40 ટકા હતો અને આજે તે મુખ્યમંત્રીના કહેવા મુજબ 3 ટકાથી પણ ઓછો રહ્યો છે. ગુજરાતના શિક્ષકોના સહકારથી જ આ શક્ય બન્યું છે. ગુજરાતના શિક્ષકો સાથેના અનુભવોએ અમને રાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ નીતિ માળખામાં નીતિઓ બનાવવામાં ઘણી મદદ કરી છે. હવે, રૂપાલાજી કહેતા હતા તેમ, શાળાઓમાં શૌચાલયની ઉપલબ્ધતા ન હોવાને કારણે મોટી સંખ્યામાં છોકરીઓ શાળા છોડી દેતી હતી. તેથી જ અમે શાળાઓમાં છોકરીઓ માટે અલગ શૌચાલય બાંધવા માટે ખાસ ઝુંબેશ શરૂ કરી છે. અહીં ગુજરાતમાં, એક સમયે સમગ્ર આદિવાસી પટ્ટામાં, ગુજરાતનો આખો પૂર્વ છેડો એ આપણા આદિવાસી ભાઈઓનું રહેઠાણ છે, એક રીતે, ઉમરગામથી અંબાજી સુધીના સમગ્ર વિસ્તારમાં વિજ્ઞાન પ્રવાહ જ ભણાવવામાં આવતો ન હતો. આજે શિક્ષકો ત્યાં માત્ર વિજ્ઞાન ભણાવતા નથી, પરંતુ મારા આદિવાસી યુવાન પુત્ર-પુત્રીઓ પણ ડોક્ટર અને એન્જિનિયર બની રહ્યા છે. પ્રધાનમંત્રી બન્યા પછી ઘણી વખત, જ્યારે પણ હું વિદેશમાં જાઉં છું, જ્યારે પણ જાઉં છું, ત્યારે હું વિદેશમાં આ નેતાઓને મળું છું અને તેઓ જે વાતો કહે છે. અહીં બેઠેલા દરેક શિક્ષક આ સાંભળીને ગર્વ અનુભવશે. હું તમને મારા અનુભવો કહું છું. સામાન્ય રીતે, જ્યારે હું વિદેશી નેતાઓને મળું છું, ત્યારે તેઓ તેમના જીવનમાં ભારતીય શિક્ષકોના યોગદાનનું ખૂબ જ ગર્વથી વર્ણન કરતા હતા. હું પ્રધાનમંત્રી બન્યા પછી મારી પ્રથમ વિદેશ યાત્રા ભૂટાનની હતી. અને જ્યારે હું ભૂટાનના રાજવી પરિવાર સાથે બેઠો હતો ત્યારે તેઓ ગર્વથી કહેતા હતા કે જેઓ વરિષ્ઠ રાજા છે, તેઓ કહેતા હતા કે મારી પેઢીના જે તમામ લોકો ભૂટાનમાં છે. તેઓ બધાને ભારતના એક અથવા બીજા શિક્ષક દ્વારા ભણાવવામાં આવ્યા છે. અને તેઓ ખૂબ ગર્વથી કહેતા હતા. એ જ રીતે જ્યારે હું સાઉદી અરેબિયા ગયો હતો ત્યારે ત્યાંના રાજા ખૂબ જ વરિષ્ઠ અને આદરણીય મહાપુરુષ છે. તેમને પણ મારા માટે ઘણો પ્રેમ છે. પણ જ્યારે હું તેની સાથે બેઠો ત્યારે તેણે કહ્યું, હું તમને ખૂબ પ્રેમ કરું છું. પછી તેમણે મને પૂછ્યું કે તમને ખબર છે કેમ. મેં કહ્યું તમે કહો, આ તમારી કૃપા છે. તેમણે કહ્યું જુઓ ભાઈ, હું સારો રાજા છું, હું ગમે તે હોઉં, પરંતુ બાળપણમાં મારા શિક્ષક તમારા દેશના અને તમારા ગુજરાતના હતા અને તેમણે મને ભણાવ્યો હતો. એટલે કે ભારતના પ્રધાનમંત્રી સાથે વાત કરતી વખતે આટલા મોટા સમૃધ્ધ દેશના મહાપુરુષો એક શિક્ષકના યોગદાનની વાત કરતાં ગર્વ અનુભવતા હતા.
કોવિડના છેલ્લા દિવસોમાં તમે WHOને લઈને ટીવી પર ઘણું જોયું હશે. WHOના વડા શ્રી ટેડ રોસ, તમે ટીવી પર તેમના નિવેદનો ઘણી વખત જોયા હશે. મારી તેની સાથે ખૂબ જ મિત્રતા છે અને તે હંમેશા ગર્વથી કહેતા હતા. ભૂતકાળમાં જામનગર આવ્યા હતા, ત્યારે પણ તેમણે ફરી એ જ ગૌરવ સાથે ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે બાળપણથી જ મારા જીવનના દરેક તબક્કે એક યા બીજા ભારતીય શિક્ષકનું યોગદાન રહ્યું છે. મારા જીવનને ઘડવામાં ભારતના શિક્ષકોની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા રહી છે. અને પછી તેણે મને એમ પણ કહ્યું કે હું આજે ભારત આવ્યો છું ભારતના શિક્ષકોએ મને બનાવ્યો છે કે શું તમે મને બ્રાન્ડ ગિફ્ટ આપી શકો છો, મેં કહ્યું શું?, કહ્યું પણ તમારે આપવું પડશે અને જાહેરમાં, મેં કહ્યું હું તમને ચોક્કસ આપીશ આપ જણાવો. કહ્યું, આજે તમે મારું નામ બદલીને હિંદુસ્તાની નામ આપ્યું અને મેં જાહેરમાં શ્રી ટેડ રોસનું નામ શ્રી તુલસી રાખ્યું. એટલે કે ભારતના શિક્ષકો જ્યાં પણ ગયા છે ત્યાં તેમણે દુનિયામાં એવી અમીટ છાપ છોડી છે, પેઢીઓ પછી પણ લોકો તેમને યાદ કરે છે.
સાથીઓ,
જેમ કે રૂપાલાજી ગર્વથી કહી શકે છે કે તેઓ આજીવન શિક્ષક છે. હું પોતે શિક્ષક નથી. પરંતુ હું ગર્વથી કહું છું કે હું આજીવન વિદ્યાર્થી છું. સમાજમાં જે કંઈ પણ થાય છે તેનું બારીકાઈથી નિરીક્ષણ કરતા હું તમારા બધા પાસેથી શીખ્યો છું. આજે પ્રાથમિક શિક્ષકોના આ સત્રમાં હું મારા અનુભવો તમારી સમક્ષ થોડાક દિલથી જણાવવા માંગુ છું. આ ઝડપથી બદલાતી 21મી સદીમાં ભારતની શિક્ષણ વ્યવસ્થા બદલાઈ રહી છે, શિક્ષકો બદલાઈ રહ્યા છે, વિદ્યાર્થીઓ પણ બદલાઈ રહ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં, આ બદલાતા સંજોગોમાં આપણે કેવી રીતે આગળ વધીએ, તે ખૂબ મહત્વનું બની જાય છે. આપણે જોયું તેમ, અગાઉના શિક્ષકો સંસાધનોનો અભાવ, માળખાકીય સુવિધાનો અભાવ જેવા અનેક પડકારોનો સામનો કરતા હતા. અને ત્યારે વિદ્યાર્થીઓ તરફથી કોઈ ખાસ પડકાર નહોતો. આજે સાધનો અને સુવિધાઓનો અભાવ શિક્ષકોને પડતી સમસ્યાઓ હતી. તેઓ ધીમે ધીમે દૂર થઈ રહ્યા છે. પરંતુ, આજની પેઢીના બાળકો, વિદ્યાર્થીઓ, તેમની જિજ્ઞાસા, તેઓ વાલીઓ તેમજ શિક્ષકો માટે એક મોટો પડકાર લઈને આવ્યા છે. આ વિદ્યાર્થીઓ આત્મવિશ્વાસથી ભરેલા છે, આ વિદ્યાર્થીઓ નિર્ભય છે. અને તેમનો સ્વભાવ એવો છે કે આઠ વર્ષનો, નવ વર્ષનો વિદ્યાર્થી પણ શિક્ષકને પડકાર ફેંકે છે. તે શિક્ષણની પરંપરાગત પદ્ધતિઓમાંથી કેટલીક નવી વસ્તુઓ પૂછે છે, તેમની સાથે વાત કરે છે. તેમની જિજ્ઞાસા શિક્ષકોને તેમના પ્રશ્નોના જવાબ આપવા માટે અભ્યાસક્રમ અને વિષયની બહાર જવા માટે પડકારે છે. અહીં બેસીને હાજર શિક્ષકો દરરોજ હાજર બાળકો પાસેથી અનુભવો લેતા જ હશે. તેઓ આવા પ્રશ્નો લઈને આવ્યા જ હશે, તે તમારા માટે પણ ખૂબ મુશ્કેલ હશે. વિદ્યાર્થીઓ પાસે માહિતીના વિવિધ સ્ત્રોત હોય છે. તેણે પણ શિક્ષકોની સામે ખુદને અપડેટ રાખવા માટે પડકાર આપ્યો છે. શિક્ષક આ પડકારોને કેવી રીતે હલ કરે છે તેના પર આપણી શિક્ષણ પ્રણાલીનું ભવિષ્ય નિર્ભર છે. અને શ્રેષ્ઠ માર્ગ એ છે કે આ પડકારોને વ્યક્તિગત અને વ્યાવસાયિક વિકાસ માટેની તકો તરીકે જોવામાં આવે. આ પડકારો આપણને learn, unlearn અને re-learnની તક આપે છે. આનો ઉકેલ લાવવાનો એક રસ્તો એ છે કે તમે ભણાવવાની સાથે સાથે વિદ્યાર્થીના માર્ગદર્શક અને માર્ગદર્શક પણ બનો. તમે એ પણ જાણો છો કે ગૂગલ પરથી ડેટા મેળવી શકાય છે, પરંતુ નિર્ણય જાતે જ લેવો પડે છે. માત્ર ગુરુ જ વિદ્યાર્થીને માર્ગદર્શન આપી શકે છે કે તેના જ્ઞાનનો યોગ્ય ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો. ટેકનોલોજી દ્વારા માહિતી મેળવી શકાય છે, પરંતુ માત્ર શિક્ષક જ યોગ્ય અભિગમ આપી શકે છે. માત્ર એક ગુરુ જ બાળકોને સમજવામાં મદદ કરી શકે છે કે કઈ માહિતી ઉપયોગી છે અને કઈ નથી. કોઈપણ ટેક્નોલોજી વિદ્યાર્થીના પરિવારની સ્થિતિને સમજી શકતી નથી. ફક્ત ગુરુ જ તેની પરિસ્થિતિને સમજી શકે છે અને તેને બધી મુશ્કેલીઓમાંથી બહાર નીકળવા માટે પ્રેરિત કરી શકે છે. એ જ રીતે, વિશ્વની કોઈ ટેક્નોલોજી કોઈ વિષયને ઊંડાણપૂર્વક કેવી રીતે સમજવું, ડીપ લર્નિંગ કેવી રીતે કરવું તે શીખવી શકતી નથી.
જ્યારે માહિતીનું પૂર આવે છે, માહિતીના પહાડો ઉભા થાય છે, ત્યારે વિદ્યાર્થીઓ માટે એક વસ્તુ પર ધ્યાન કેવી રીતે રાખવું તે શીખવું મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. ડીપ લર્નિંગ અને તેને તેના તાર્કિક નિષ્કર્ષ પર લઈ જવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. તેથી, આજે 21મી સદીના વિદ્યાર્થીના જીવનમાં શિક્ષકની ભૂમિકા વધુ વ્યાપક બની છે. અને હું તમને એ પણ કહેવા માંગુ છું કે, હું તમને કંઈપણ ઉપદેશ આપવા આવ્યો નથી અને હું ઉપદેશ આપી શકતો નથી. પરંતુ એક ક્ષણ માટે ભૂલી જાઓ કે તમે શિક્ષક છો. એક ક્ષણ માટે વિચારો કે તમે કોઈ બાળકની માતા છો, કોઈ બાળકના પિતા છો. તમે તમારું બાળક કેવી રીતે ઇચ્છો છો? તમે તમારા બાળક માટે શું ઈચ્છો છો? મિત્રો, તમને પહેલો જવાબ મળશે, તેને અહીં કોઈ નકારી શકે નહીં. તમને પહેલો જવાબ મળશે, હું ભલે એક સારો શિક્ષક છું, ભલે માતા-પિતા બંને સારા શિક્ષક છે, પરંતુ અમારા બાળકોને સારા શિક્ષક, સારું શિક્ષણ મળવું જોઈએ. તમારા હૃદયમાં પ્રથમ ઇચ્છા પણ બાળકો માટેની છે, તમારા બાળકોને એક સારા શિક્ષક, સારું શિક્ષણ મળવા જોઈએ. જે ઈચ્છા તમારા દિલમાં છે, તે જ ઈચ્છા ભારતના કરોડો માતા-પિતાના હૃદયમાં પણ છે. તમે તમારા બાળકો માટે જે ઇચ્છો છો તે જ ભારતમાં દરેક માતા-પિતા તેમના બાળકો માટે ઇચ્છે છે અને તેઓ તમારી પાસેથી અપેક્ષા રાખે છે.
સાથીઓ,
આ વાત હંમેશા ધ્યાનમાં રાખો કે વિદ્યાર્થી તમારી પાસેથી ઘણું શીખતો રહે છે, તમારી વિચારસરણી, તમારી રોજીંદી વર્તણૂક, તમારી વાણી, તમારી ઉઠવાની અને બેસવાની રીત. તમે જે શીખવી રહ્યા છો અને વિદ્યાર્થી તમારી પાસેથી શું શીખી રહ્યો છે તે વચ્ચે ક્યારેક ઘણો તફાવત હોય છે. તમને લાગતું હશે કે તમે ગણિત, વિજ્ઞાન, ઈતિહાસ કે અન્ય કોઈ વિષય ભણાવી રહ્યા છો, પરંતુ વિદ્યાર્થી ફક્ત તમારી પાસેથી એ વિષય શીખતો નથી. તે પોતાની વાત કેવી રીતે રજૂ કરવી તે પણ શીખી રહ્યો છે. તે તમારી પાસેથી ધીરજ રાખવા, બીજાને મદદ કરવા જેવા ગુણો પણ શીખી રહ્યો છે. તમને જોઈને તે શીખે છે કે કડક સ્વભાવ રાખીને પણ પ્રેમ કેવી રીતે વ્યક્ત કરવો. તેને શિક્ષક પાસેથી ન્યાયી હોવાનો ગુણ પણ મળે છે. તેથી, પ્રાથમિક શિક્ષણની ભૂમિકા ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. નાના બાળકો માટે, શિક્ષક પરિવારની બહારની પ્રથમ વ્યક્તિ છે જેની સાથે તેઓ સૌથી વધુ સમય વિતાવે છે. તેથી, તમારા બધામાં આ જવાબદારીનો અહેસાસ ભારતની ભાવિ પેઢીઓને ખૂબ મજબૂત બનાવશે.
સાથીઓ,
તમે હાલમાં જે શાળાઓમાં કામ કરી રહ્યા છો, ત્યાં નવી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ કાં તો અમલમાં આવી હશે અથવા તો અમલમાં મુકાશે. અને મને ગર્વ છે કે આ વખતે રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ બનાવવામાં દેશના લાખો શિક્ષકોએ યોગદાન આપ્યું છે. શિક્ષકોની મહેનતના કારણે આ સંપૂર્ણ શિક્ષણ નીતિ બની છે. અને તેના કારણે તેનું સર્વત્ર સ્વાગત થયું છે. આજે, ભારત 21મી સદીની આધુનિક જરૂરિયાતો અનુસાર નવી સિસ્ટમો બનાવી રહ્યું છે. આને ધ્યાનમાં રાખીને આ નવી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ બનાવવામાં આવી છે.
આટલા વર્ષો સુધી આપણે શાળાઓમાં શિક્ષણના નામે બાળકોને માત્ર પુસ્તકીયું જ્ઞાન આપતા હતા. નવી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ એ જૂની અપ્રસ્તુત વ્યવસ્થાને બદલી રહી છે. રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ વ્યવહારિક પર આધારિત છે. હવે, જેમ તમે વધુ શીખવા અને શીખ્યા છો, હવે એવું કહેવાય છે કે શિક્ષણનો સમયગાળો પૂરો થઈ ગયો છે. હવે શિક્ષણ દ્વારા શિક્ષણને આગળ વધારવું પડશે. હવે જેમ તમારે માટી વિશે કંઈક કહેવું છે, ચાક વિશે કંઈક શીખવો, જો તમે બાળકોને કુંભારના ઘરે લઈ જાઓ. કુંભારના ઘરે જશો તો ઘણી વસ્તુઓ જોવા મળશે. કુંભારો કઈ પરિસ્થિતિમાં જીવે છે, કેટલી મહેનત કરે છે? ગરીબીમાંથી બહાર આવવા માટે વ્યક્તિ કેટલા પ્રયત્નો કરે છે. અને તેનાથી બાળકોમાં સંવેદનશીલતા જાગૃત થશે. બાળકો જોશે કે માટીમાંથી વાસણ, વાસણ અને ઘડા કેવી રીતે બને છે. માટીના વિવિધ પ્રકારો શું છે, આ બધી વસ્તુઓ સીધી દેખાશે. આવો વ્યવહારુ અભિગમ રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિનો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ તત્વ છે.
સાથીઓ,
આ દિવસોમાં અનોખા પ્રયોગો અને શિક્ષણ અને અધ્યયન પર ચર્ચાઓ સાંભળવા મળે છે. પણ હું તમને મારા બાળપણનો એક પ્રસંગ કહું. હું આજે મારા એક શિક્ષકની ખોટ અનુભવી રહ્યો છું. મારા પ્રાથમિક શિક્ષક, તે સાંજે જ્યારે તેમને શાળાએથી ઘરે જવાનું થતુ, ત્યારે, બાળકોને કોઈ ને કોઈ કામ આપતા, અને હોમવર્ક નહી કરવાનું, તેઓ અન્ય કોઈ કામ આપતા હતા. તે કહેતો હતો કે સારું ભાઈ, તું આમ કર, કાલે દસ ચોખાના દાણા લઈ આવ. અન્ય લોકોને 10 મગના દાણા લાવવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું. ત્રીજાને 10 નંગ તુવેર દાળના દાણા લાવવાનું કહેવામાં આવ્યું. ચોથાને 10 ગ્રામ લાવવાનું કહેવામાં આવ્યું. દરેક પાસેથી આ રીતે 10-10 મેળવતા હતા. તો બાળકને ઘરે જવાનું યાદ રહેતું, મારે 10 લાવવાના છે, મારે 10 લાવવાના છે. નંબર 10 નક્કી કરવામાં આવતો હતો. પછી મારે ઘઉં કે ચોખા લાવવું છે, તે મનમાં તે તેની માતાને ઘરે જઈને તરત પહેલા કહેતો હતો કે આવતીકાલે શિક્ષકે મને આ લઈ આવવા કહ્યું છે. સવાર સુધી એ ચોખા અને 10, ચોખા અને 10 એના મનમાં જ રહ્યા. પરંતુ જ્યારે અમે વર્ગમાં જતા ત્યારે અમારા શિક્ષક તે બધાને એકત્રિત કરતા. અને પછી બધાને અલગ-અલગ લોકોને કહેતા, સારું ભાઈ, તમે આમ કરો, તેમાંથી 5 મગના દાણા કાઢ, બીજાને કહેતા તું 3 ચણા કાઢ, ત્રીજાને પણ કહેતા, એટલે કે તેઓ ચણાને ઓળખવા લાગ્યા, તે મગને ઓળખવા લાગ્યા, તેને નંબર યાદ રહેતા હતા. એટલે કે, આવી તેમની પ્રેક્ટિકલ સિસ્ટમ હતી, તે અમને પણ ખૂબ વિચિત્ર લાગી. પરંતુ તે તેમની શીખવવાની રીત હતી. જ્યારે અમે 1 વર્ષ પૂરું કર્યું અને બીજા વર્ષે આગળ ગયા, ત્યારે પણ તે જ શિક્ષક હતા, તેથી તેમણે ફરીથી તે જ કહ્યું, મને પ્રશ્નો પૂછવાની આદત હતી, તેથી મેં કહ્યું સાહેબ, ગયા વર્ષે તમે આ કર્યું, તમે ફરીથી કેમ કરાવો છો?, તેમણે કહ્યું ચૂપ રહે, તું તારું કામ કર. ઠીક છે, તમે જે કહ્યું તે અમે લાવ્યા છીએ. પરંતુ બીજા વર્ષે તે બદલાઈ ગયું. તેઓએ દરેકની આંખે પાટા બાંધ્યા. અને તેમણે કહ્યું, તમે સ્પર્શ દ્વારા કહો કે મગ કયા છે, ચણા કયા છે અને સ્પર્શની ઇન્દ્રિયોની શક્તિ શું છે, મિત્રો, તેમણે તે ખૂબ જ સરળ રીતે શીખવ્યું હતું. હું મારો અનુભવ કહું છું કે શિક્ષક જ્યારે તમારામાં સામેલ થાય છે ત્યારે તે કેવી રીતે કાર્ય કરે છે. તમે કલ્પના કરી શકો છો કે આ એક પ્રવૃત્તિથી અમને કેટલો ફાયદો થયો. અમે ગણતરી વિશે શીખ્યા, અમે કઠોળ વિશે શીખ્યા, અમે રંગો વિશે શીખ્યા. તો આ રીતે તે અમને પ્રેક્ટિકલ નોલેજ સાથે અભ્યાસ કરાવતા. પ્રેક્ટિકલ સાથે ભણવું, આ રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિની મૂળ ભાવના પણ છે, અને તેને જમીન પર મૂકવાની જવાબદારી તમારે બધાએ પૂરી કરવાની છે.
સાથીઓ,
રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિમાં જે મોટી જોગવાઈ કરવામાં આવી છે તે આપણા ગામડાઓ અને નાના શહેરોના શિક્ષકોને ઘણી મદદ કરશે. આ જોગવાઈ છે- માતૃભાષામાં શિક્ષણની. અંગ્રેજોએ આપણા દેશ પર અઢીસો વર્ષ રાજ કર્યું, પરંતુ તેમ છતાં અંગ્રેજી ભાષા એક વર્ગ પુરતી મર્યાદિત રહી. કમનસીબે, આઝાદી પછી એવી વ્યવસ્થા કરવામાં આવી કે અંગ્રેજી ભાષામાં શિક્ષણને પ્રાથમિકતા મળવા લાગી. વાલીઓને પણ બાળકોને અંગ્રેજી ભાષામાં ભણાવવાની પ્રેરણા મળવા લાગી. મને ખબર નથી કે મારા શિક્ષક સંઘે ક્યારેય તેના ગેરફાયદા વિશે વિચાર્યું છે કે નહીં. આજે હું તમને કહી રહ્યો છું, જ્યારે તમે વિચારશો, આ વિષય પર તમે આ સરકારના જેટલા વખાણ કરશો તેટલા ઓછા હશે. શું થયું, જ્યારે એ અંગ્રેજીમાં કામ કરવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે ગામડાઓ અને ગરીબ પરિવારોના આપણા લાખો શિક્ષકો જેઓ માતૃભાષામાં ભણીને જતા રહ્યા હતા. ભલે તે ગમે તેટલા સારા શિક્ષક હોય પણ તેમને અંગ્રેજી શીખવાની તક ન મળી. હવે તેના માટે નોકરીનો ખતરો તોળાઈ રહ્યો હતો. કારણ કે અંગ્રેજીનું વાતાવરણ ગયું છે. ભવિષ્યમાં પણ તમારી નોકરી અને તમારા જેવા સહકર્મીઓની નોકરી સુનિશ્ચિત કરવા અમે માતૃભાષામાં શિક્ષણ પર ભાર મૂક્યો છે. જે મારા શિક્ષકનો જીવ બચાવવા જઈ રહ્યો છે. આપણા દેશમાં દાયકાઓથી આવું ચાલતું હતું. પરંતુ હવે રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ માતૃભાષામાં શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપે છે. આનાથી તમને મોટો ફાયદો થશે. આપણા ગામડાઓમાંથી આવતા, ગરીબ પરિવારમાંથી આવતા યુવાનોને આનો મોટો લાભ મળશે, શિક્ષકો મળશે, નોકરીની તકો ઉભી થશે.
સાથીઓ,
શિક્ષકોને લગતા પડકારો વચ્ચે આજે આપણે પણ સમાજમાં એવું વાતાવરણ ઊભું કરવાની જરૂર છે જેમાં લોકો સ્વેચ્છાએ શિક્ષક બનવા માટે આગળ આવે. વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં આપણે જોઈએ છીએ કે લોકો ડોકટર, એન્જીનીયર બનવાની, એમબીએ કરવાની, ટેક્નોલોજી વિશે જાણવાની વાતો કરે છે, પણ એવા બહુ ઓછા જોવા મળે છે જે કોઈ આવીને કહે કે મારે શિક્ષક બનવું છે, મારે બાળકોને ભણાવવા છે. કોઈપણ સમાજ માટે આ સ્થિતિ એક મોટો પડકાર છે. આ સવાલ ઉઠાવવો ખૂબ જ જરૂરી છે કે આપણે બાળકોને નોકરી માટે ભણાવીએ છીએ, આપણને પગાર પણ મળે છે, પરંતુ શું આપણે આપણા મનથી શિક્ષક છીએ? શું આપણે જીવનભર શિક્ષક છીએ? શું આપણને સૂતી વખતે, જાગતી વખતે કે બેસતી વખતે આ લાગણી થાય છે કે આપણે દેશનું ભવિષ્ય ઘડવાનું છે, આપણે બાળકોને રોજ કંઈક નવું શીખવવાનું છે? હું માનું છું કે સમાજના નિર્માણમાં શિક્ષકોની બહુ મોટી ભૂમિકા હોય છે. પરંતુ કેટલીકવાર અમુક પરિસ્થિતિઓ જોઈને મને પીડા થાય છે. હું તમને કહીશ, તમે પણ મારી સમસ્યા સમજી શકશો. હું ક્યારેક મારા મનમાં કારણ કે રૂપાલાજીએ હમણાં જ વર્ણવ્યું છે. જ્યારે હું મુખ્યમંત્રી બન્યો ત્યારે મારી બે ઈચ્છાઓ હતી, બે અંગત ઈચ્છાઓ હતી. બાળપણમાં મારી સાથે શાળામાં ભણેલા મારા મિત્રોને મારે મુખ્યમંત્રીના ઘરે બોલાવવા જોઈએ. કારણ કે હું, પરિવારથી દૂર હતો, મારા બધા સાથેના સંબંધો તૂટી ગયા હતા. વચ્ચે ત્રણ દાયકા વીતી ગયા એટલે એ જૂના મિત્રોને યાદ કરવાનું મન થયું. અને બીજું, હું મારા બધા શિક્ષકોને મારા ઘરે બોલાવવા અને તેમનું સન્માન કરવા માંગતો હતો. અને મને ખુશી છે કે જ્યારે મેં મારા શિક્ષકોને ફોન કર્યો ત્યારે એક શિક્ષકની ઉંમર 93 વર્ષની હતી અને તમે મિત્રો ગર્વ કરશો કે હું આવો વિદ્યાર્થી છું. મારા બધા શિક્ષકો આજે પણ હયાત છે. હું આજે પણ તેમના સંપર્કમાં છું. પણ આજકાલ હું શું શોધી રહ્યો છું જો હું ક્યાંક કોઈને લગ્ન માટે આમંત્રણ આપવા અથવા લગ્નમાં જવા માટે આવું છું. તેથી હું તેને પૂછું છું, તે કેટલો પણ મોટો માણસ કેમ ન હોય, હું તેને પૂછું છું. સારું ભાઈ, તમે લગ્ન કરી રહ્યા છો, તે તમારા જીવનનો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ પ્રસંગ છે, શું તમે તમારા કોઈ શિક્ષકને લગ્નમાં આમંત્રણ આપ્યું છે? 100માંથી 90% કોઈ મને કહેતું નથી કે મેં શિક્ષકને બોલાવ્યા છે. અને જ્યારે હું આ પ્રશ્ન પૂછું છું ત્યારે લોકો અહીં અને ત્યાં જોવા લાગે છે. અરે, જેણે તમારું જીવન બનાવવાનું શરૂ કર્યું અને તમે જીવનના ખૂબ જ મોટા તબક્કા તરફ જઈ રહ્યા છો અને લગ્નમાં તમને તમારા શિક્ષકની યાદ નથી આવી. આ સમાજની વાસ્તવિકતા છે અને આવું કેમ થઈ રહ્યું છે? આપણે બધાએ આ વિશે વિચારવું જોઈએ. અને આ સત્યનું બીજું પાસું છે. જેમ હું આવા લોકોને પૂછું છું તેમ શિક્ષકને પણ વિદ્યાર્થીઓ વિશે પૂછું છું. મને ઘણા શિક્ષણ કાર્યક્રમોમાં હાજરી આપવાનું પસંદ છે. હું ઘણા વર્ષોથી મુલાકાત કરતો રહું છું, તેથી હું તેમને ચોક્કસ મળું છું, તેથી હું તેમને પૂછું છું, હું પણ શાળાના નાના કાર્યક્રમોમાં જાઉં છું અને તેમના શિક્ષકોના રૂમમાં બેસીને તેમને પૂછું છું. મેં પૂછ્યું, સારું મને કહો ભાઈ, તમે 20 વર્ષથી શિક્ષક છો, કેટલાક 25 વર્ષથી શિક્ષક છે, કેટલાક 12 વર્ષથી શિક્ષક છે. તમે મને 10 વિદ્યાર્થીઓના નામ જણાવો. તમારા જીવનકાળના 10 વિદ્યાર્થીઓના નામ કહો જેમણે આજે જીવનમાં એટલી ઊંચાઈ હાંસલ કરી છે કે તમને ગર્વ છે કે તેઓ તમારા વિદ્યાર્થી હતા અને તેમનું જીવન સફળ રહ્યું છે. કમનસીબે, મારે કહેવું છે કે ઘણા શિક્ષકો મને જવાબ આપી શકતા નથી કે હું 20 વર્ષથી શિક્ષક છું, દરરોજ બાળકો આવીને મારી સાથે રહેતા હતા, પરંતુ કયા 10 વિદ્યાર્થીઓ તેમનું જીવન ઘડવામાં સક્ષમ હતા અને મને યાદ છે કે નહીં? તેમની સાથે મારો થોડો સંબંધ રહ્યો છે કે નહીં તો તેનું પરિણામ શૂન્ય આવે છે દોસ્તો. એટલે કે ડિસ્કનેક્ટ બંને બાજુથી છે. આ વિદ્યાર્થી અને શિક્ષક બંને બાજુથી થઈ રહ્યું છે.
અને સાથીઓ,
એવું નથી કે બધું જ નાશ પામ્યું છે. અમારા રમતના મેદાનમાં તમને પરિસ્થિતિ સંપૂર્ણપણે અલગ લાગે છે. આપણે જોઈએ છીએ કે જો કોઈ ખેલાડી મેડલ લઈને આવે છે, તો તે સૌથી પહેલા તેના શિક્ષક, તેના કોચને સલામ કરે છે. તે ઓલિમ્પિક જીત્યા પછી આવ્યો હશે. નાનપણમાં જેણે તેને રમત શીખવી હતી તેની વચ્ચે 15-20 વર્ષનું અંતર પસાર થયું હશે, છતાં જ્યારે તે મેડલ મેળવે છે ત્યારે તે શિક્ષકને સલામ કરે છે. ગુરુ પ્રત્યે આદરની આ લાગણી જીવનભર તેના મનમાં રહે છે. આવું એટલા માટે થાય છે કારણ કે ગુરુ અથવા કોચ વ્યક્તિગત ખેલાડી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, તેના જીવનમાં સામેલ થાય છે અને તેને માવજત કરે છે. તેના પર સખત મહેનત કરે છે. રમતના મેદાન સિવાય, શિક્ષકોની સામાન્ય દુનિયામાં, આપણે ભાગ્યે જ જોઈએ છીએ કે કોઈ વિદ્યાર્થી તેમને જીવનભર યાદ કરતો હોય, તેમના સંપર્કમાં હોય. આપણે વિચારવું જોઈએ કે આવું શા માટે થાય છે.
સાથીઓ,
સમય જતાં, વિદ્યાર્થીઓ અને શાળાઓ વચ્ચેનું જોડાણ પણ વધી રહ્યું છે. સ્નાતક થયા પછી, બાળકો શાળા ચૂકી જાય છે જ્યારે તેઓએ ફોર્મ ભરીને ત્યાંથી પ્રવેશ લેવો પડે છે. ઘણી વખત હું લોકોને પૂછું છું કે શું તમે જાણો છો કે તમારી શાળાનો સ્થાપના દિવસ કે તમારી શાળાનો જન્મદિવસ ક્યારે છે? જન્મદિવસનો અર્થ એ છે કે તે ગામમાં તમારી શાળા શરૂ થઈ ત્યારે તે કયો દિવસ હતો. અને મારો અનુભવ એવો રહ્યો છે કે બાળકો કે શાળાના સંચાલકોને કે શિક્ષકોને ખબર નથી હોતી કે તેઓ જે શાળામાં કામ કરે છે અથવા જે શાળામાં તેઓ અભ્યાસ કરે છે તે શાળા ક્યારે શરૂ થઈ હતી. આ માહિતી ઉપલબ્ધ નથી ભાઈ. શાળા અને વિદ્યાર્થી વચ્ચેના જોડાણને દૂર કરવા માટે, આ પરંપરા શરૂ કરી શકાય છે કે આપણે શાળાનો જન્મદિવસ ઉજવીએ છીએ અને તેને ખૂબ ધામધૂમથી ઉજવીએ છીએ, આખું ગામ તેની સાથે મળીને ઉજવે છે અને તમે તે શાળામાં ભણ્યા છો તે બહાને, બધા જૂના- જૂના લોકોને ભેગા કરો, જૂના શિક્ષકોને ભેગા કરો, તમે જોશો કે આખું વાતાવરણ બદલાઈ જશે, સ્નેહની નવી શરૂઆત થશે. આનાથી કનેક્ટ થશે, સમાજ જોડાશે અને તમને એ પણ ખબર પડશે કે આજે આપણા ભણેલા-ગણેલા બાળકો ક્યાં પહોંચી ગયા છે. તમે ગર્વ અનુભવશો. હું એ પણ જોઉં છું કે શાળાઓને ખબર નથી કે તેમના ભણેલા બાળકો ક્યાં પહોંચ્યા છે, તેઓ કઈ ઊંચાઈએ છે. કોઈ કોઈ કંપનીના સીઈઓ છે, કોઈ ડૉક્ટર છે, કોઈ એન્જિનિયર છે, કોઈ સિવિલ સર્વિસમાં જોડાયા છે. દરેક વ્યક્તિ તેના વિશે જાણે છે, પરંતુ તે જે શાળામાં અભ્યાસ કરે છે, તે જ શાળાના લોકો જાણતા નથી. મારી દ્રઢ માન્યતા છે કે વ્યક્તિ ગમે તેટલો મહાન હોય, ભલે તે ગમે તે હોદ્દા પર હોય, જો તેને તેની જૂની શાળામાંથી આમંત્રણ મળશે, તો તે ચોક્કસપણે તે શાળામાં ખુશીથી જશે. તેથી જ દરેક શાળાએ તેની શાળાનો જન્મદિવસ ઉજવવો જ જોઈએ.
સાથીઓ,
એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ વિષય છે માવજત અને આરોગ્ય તેમજ સ્વચ્છતા. આ તમામ વિષયો એકબીજા સાથે સંબંધિત છે. ઘણી વખત હું જોઉં છું કે બાળકોનું જીવન એટલું હળવું થઈ ગયું છે કે આખો દિવસ કોઈપણ શારીરિક પ્રવૃત્તિ વિના પસાર થઈ જાય છે. કાં તો મોબાઈલ પર ડિજિટલી બેસીને અથવા ટીવી સામે બેસીને. ક્યારેક હું જ્યારે શાળાએ જતો ત્યારે બાળકોને પૂછતો કે કેટલાં બાળકો એવા છે જે દિવસમાં 4 વખત પરસેવો પાડે છે? ઘણા બાળકોને એ પણ ખબર નથી હોતી કે પરસેવો શું છે. બાળકોને પરસેવો નથી આવતો કારણ કે તેમના રમવા માટે કોઈ નિત્યક્રમ નથી. આવી સ્થિતિમાં તેમનો સર્વાંગી વિકાસ કેવી રીતે થશે? તમે બધા જાણો છો કે સરકાર બાળકોના પોષણ પર કેટલું ધ્યાન આપી રહી છે. મધ્યાહન ભોજનની વ્યવસ્થા સરકાર કરે છે. જો એવી લાગણી છે કે કોઈક રીતે ખોરાક પૂરો પાડવો પડશે, બધું કાગળો સાથે વ્યવસ્થિત હોવું જોઈએ, તો પોષણને લગતા પડકારો આવતા રહેશે. હું તેને અલગ રીતે જોઉં છું મિત્રો. બજેટ સરકાર દ્વારા આપવામાં આવે છે, પરંતુ આપણે તે દેશના લોકો છીએ, જ્યાં નાનું અન્ન ક્ષેત્ર પણ કોઈપણ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે અને ત્યાં આવનાર કોઈપણ વ્યક્તિને ભોજન મળે છે. સમાજ તેમને ખૂબ જ ગર્વથી જુએ છે, ખૂબ જ આદરથી જુએ છે. આજે આપણે લંગર વિશે વાત કરીએ, આજે લંગરને ખૂબ જ આદર સાથે જોવામાં આવે છે. આજે, ચાલો જોઈએ કે એક એવો ભંડારો છે જે લોકોને ખૂબ જ ભક્તિભાવથી ખવડાવે છે. શું આપણને નથી લાગતું કે આપણી શાળામાં રોજ ભંડારા ચાલે છે. એ બાળકોને ખવડાવવાનો આનંદ, તેમના મનને કેળવવાનો આનંદ અને માત્ર તેમના પેટમાં થોડું ખાવાની શુદ્ધ લાગણી, એ પૂરતું નથી મિત્રો. આપણે સમજવું જોઈએ કે આ આખો સમાજ એ બાળકોના જીવ સાથે, તમે ભૂખ્યા ન રહે તે માટે કેટલું કરી રહ્યા છે અને હું માનું છું કે રોજ ગામના બે વરિષ્ઠ લોકોને બોલાવવા જોઈએ કે આજે બપોરે મધ્યાહન ભોજન છે આવો, પીરસો અમારા બાળકો અને તમે પણ સાથે ખાઈ શકો. જુઓ, આખું વાતાવરણ બદલાઈ જશે, આ મધ્યાહન ભોજન એક મોટી વિધિનું કારણ બનશે. અને તેની સાથે બાળકોને કેવી રીતે ખવડાવવું, કેવી રીતે ચોખ્ખું ખાવું, કોઈપણ ખોરાક બગાડવો નહીં, કંઈપણ ફેંકવું નહીં, બધી વિધિઓ તેની સાથે જોડાયેલી હશે. શિક્ષક તરીકે, જ્યારે આપણે આપણી જાતને દાખલો બેસાડીએ છીએ, ત્યારે પરિણામ અદભૂત હોય છે. મને યાદ છે કે, એક વખત જ્યારે હું સીએમ હતો ત્યારે હું ગુજરાતના એક આદિવાસી બાહુલ્ય જિલ્લાની એક શાળામાં ગયો હતો. જ્યારે હું ત્યાં ગયો ત્યારે મેં જોયું કે બાળકો ખૂબ જ સુઘડ અને સ્વચ્છ હતા અને દરેકે એક પીનથી રૂમાલ લટકાવેલા હતા. તેથી અને તે બાળકોને શીખવવામાં આવતું કે તેઓએ તેમના હાથ, નાક સાફ કરવાના છે અને તેઓ તે કરતા હતા અને જ્યારે શાળા સમાપ્ત થાય ત્યારે શિક્ષક તેમને બહાર લઈ જતા, રૂમાલ પીનથી કાઢીને ઘરે લઈ જતા અને ધોઈને બીજા દિવસે પાછા લાવતા અને પાછી પીન લગાવી દેતા હતા. અને જ્યારે મને માહિતી મળી ત્યારે મને ખબર પડી કે અહીં ગુજરાતમાં ખાસ છે કે તેઓ જૂના કપડાં વેચીને વાસણો ખરીદે છે. તે મહિલા ગરીબ હતી, પરંતુ તેણે તેની સાડી વેચી ન હતી. તે સાડીને કાપીને રૂમાલ બનાવીને બાળકોને લગાવતી હતી. હવે જુઓ એક શિક્ષક એ બાળકોને પોતાની જૂની સાડીના ટુકડાઓ સાથે કેટલા સંસ્કારો આપતા હતા જે તેમની ફરજનો ભાગ ન હતો. તેને સ્વચ્છતાની ભાવના હતી. હું તે આદિવાસી વિસ્તારની માતાની વાત કરું છું.
ભાઈઓ બહેનો
સ્વચ્છતાની ભાવના અને હું બીજી શાળા વિશે જણાવીશ. હું એક શાળામાં ગયો ત્યારે શાળા એક ઝૂંપડા જેવી હતી, તે કોઈ મોટી શાળા ન હતી, તે એક આદિવાસી વિસ્તાર હતો, ત્યાં એક જ અરીસો લાગેલો હતો, 2/2નો અરીસો હશે. તે શિક્ષકે એક નિયમ બનાવ્યો હતો કે જે પણ શાળામાં આવે તે પહેલા 5 સેકન્ડ માટે અરીસા સામે ઉભા રહે અને પોતાની જાતને જુએ અને પછી વર્ગમાં જાય. એ એક જ પ્રયોગથી જે પણ બાળક આવીને તરત જ તેની સામે વાળ સરખું કરી લેતું, તેનું સ્વાભિમાન જાગતું. તેને લાગ્યું કે મારે આમ જ રહેવું જોઈએ. બદલાવ લાવવાનું કામ શિક્ષકો કેટલી અદ્ભુત રીતે કરે છે. આવા સેંકડો ઉદાહરણો આપણી સામે છે.
સાથીઓ,
તમે કલ્પના કરી શકો છો કે તમારો એક નાનકડો પ્રયાસ કેટલો મોટો ફરક લાવી શકે છે. હું તમને ઘણા ઉદાહરણો આપી શકું છું, જે મેં જાતે તમારા શિક્ષકો વચ્ચે રહીને જોયા છે, જાણ્યા છે અને શીખ્યા છે. પરંતુ સમયની અછત છે, તેથી હું મારા મુદ્દાને વિસ્તૃત કરવા જઈ રહ્યો નથી. હું મારા ભાષણને વિરામ આપું છું. મને ખાતરી છે કે, આપણી પરંપરાએ ગુરુને જે સ્થાન આપ્યું છે, તમે બધા તે ગરિમા, તે ગૌરવ, તે મહાન પરંપરાને આગળ લઈ જશો અને નવા ભારતના સ્વપ્નને સાકાર કરશો. આ વિશ્વાસ સાથે, હું તમારા બધાનો ખૂબ ખૂબ આભાર માનું છું અને તમને શુભેચ્છા પાઠવું છું.
નમસ્કાર!.
