પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીની અધ્યક્ષતામાં કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે આજે દેશમાં ક્રિટિકલ મિનરલને ગૌણ સ્ત્રોતોમાંથી અલગ કરવા અને ઉત્પાદન કરવા માટે રિસાયક્લિંગ ક્ષમતા વિકસાવવા માટે રૂ. 1,500 કરોડની પ્રોત્સાહન યોજનાને મંજૂરી આપી.
આ યોજના નેશનલ ક્રિટિકલ મિનરલ મિશન (NCMM) નો એક ભાગ છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય ક્રિટિકલ મિનરલની સ્થાનિક ક્ષમતા અને સપ્લાય ચેઇન સ્થિતિસ્થાપકતાનું નિર્માણ કરવાનો છે. સંશોધન, હરાજી અને ખાણ સંચાલન અને વિદેશી સંપત્તિના સંપાદન સહિતની ક્રિટિકલ મિનરલ વેલ્યુ ચેઇન ભારતીય ઉદ્યોગને ક્રિટિકલ મિનરલ સપ્લાય કરી શકે તે પહેલાં પરિપક્વતાનો સમયગાળો ધરાવે છે. નજીકના ગાળામાં સપ્લાય ચેઇન ટકાઉપણું સુનિશ્ચિત કરવાનો એક સમજદાર રસ્તો ગૌણ સ્ત્રોતોના રિસાયક્લિંગ દ્વારા છે.
આ યોજના નાણાકીય વર્ષ 2025-26થી નાણાકીય વર્ષ 2030-31 સુધી છ વર્ષનો કાર્યકાળ ધરાવશે. પાત્ર ફીડસ્ટોકમાં ઇ-કચરો, લિથિયમ આયન બેટરી (LIB) સ્ક્રેપ અને ઇ-કચરો અને LIB સ્ક્રેપ સિવાયનો સ્ક્રેપ જેમ કે અંતિમ જીવનકાળના વાહનોમાં ઉત્પ્રેરક કન્વર્ટરનો સમાવેશ થાય છે. અપેક્ષિત લાભાર્થીઓ મોટા, સ્થાપિત રિસાયકલર્સ, તેમજ નાના, નવા રિસાયકલર્સ (સ્ટાર્ટ-અપ્સ સહિત) બંને હશે, જેમના માટે યોજનાના ખર્ચનો એક તૃતીયાંશ ભાગ નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. આ યોજના નવા એકમોમાં રોકાણ તેમજ ક્ષમતા / આધુનિકીકરણ અને હાલના એકમોના વૈવિધ્યકરણ માટે લાગુ પડશે. આ યોજના બ્લેક માસ ઉત્પાદનમાં સામેલ મૂલ્ય શૃંખલા માટે નહીં પણ રિસાયક્લિંગ મૂલ્ય શૃંખલા માટે પ્રોત્સાહન પ્રદાન કરશે, જે જટિલ ખનિજોના વાસ્તવિક નિષ્કર્ષણમાં સામેલ છે.
આ યોજના હેઠળના પ્રોત્સાહનોમાં પ્લાન્ટ અને મશીનરી, સાધનો અને સંલગ્ન ઉપયોગિતાઓ પર 20% કેપેક્સ સબસિડીનો સમાવેશ થશે જે નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં ઉત્પાદન શરૂ કરવા માટે આપવામાં આવશે, જે પછી ઘટાડેલી સબસિડી લાગુ પડશે; અને ઓપેક્સ સબસિડી, જે આધાર વર્ષ (નાણાકીય વર્ષ 2025-26) દરમિયાન વધારાના વેચાણ પર પ્રોત્સાહન હશે, એટલે કે બીજા વર્ષમાં પાત્ર ઓપેક્સ સબસિડીના 40% અને બાકીના 60% નાણાકીય વર્ષ 2026-27 થી નાણાકીય વર્ષ 2030-31 સુધીના પાંચમા વર્ષમાં નિર્ધારિત થ્રેશોલ્ડ વૃદ્ધિગત વેચાણ પ્રાપ્ત કરવા પર સામેલ હશે. લાભાર્થીઓની સંખ્યા વધારવા માટે, પ્રતિ એન્ટિટી કુલ પ્રોત્સાહન (કેપેક્સ વત્તા ઓપેક્સ સબસિડી) મોટી કંપનીઓ માટે રૂ. 50 કરોડ અને નાની કંપનીઓ માટે રૂ. 25 કરોડની એકંદર ટોચમર્યાદાને આધીન રહેશે, જેમાં ઓપેક્સ સબસિડી માટે અનુક્રમે રૂ. 10 કરોડ અને રૂ. 5 કરોડની ટોચમર્યાદા રહેશે.
મુખ્ય પરિણામોની દ્રષ્ટિએ, યોજનાના પ્રોત્સાહનો ઓછામાં ઓછી 270 કિલો ટન વાર્ષિક રિસાયક્લિંગ ક્ષમતા વિકસાવવાની અપેક્ષા રાખે છે જેના પરિણામે લગભગ 40 કિલો ટન વાર્ષિક મહત્વપૂર્ણ ખનિજ ઉત્પાદન થશે, જેનાથી લગભગ રૂ. 8,000 કરોડનું રોકાણ થશે અને લગભગ 70,000 પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ નોકરીઓનું સર્જન થશે. યોજના ઘડતા પહેલા ઉદ્યોગ અને અન્ય હિસ્સેદારો સાથે સમર્પિત બેઠકો, સેમિનાર સત્રો વગેરે દ્વારા અનેક પરામર્શ રાઉન્ડ યોજવામાં આવ્યા છે.
This decision by the Union Cabinet pertaining to an incentive scheme to promote critical mineral recycling will boost capacities to recycle battery waste and e-waste, promote investment and encourage job creation.https://t.co/6deRyQekLM
— Narendra Modi (@narendramodi) September 3, 2025
