પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીની અધ્યક્ષતામાં કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે આજે જલ જીવન મિશન (JJM) ના અમલીકરણનું પુનર્ગઠન અને પુનર્નિર્માણ કરવા માટે જલ શક્તિ મંત્રાલયના પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપી હતી. આનો ઉદ્દેશ્ય માળખાગત સુવિધાઓના નિર્માણથી સેવા વિતરણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનો છે. પીવાના પાણીના શાસન અને ટકાઉ ગ્રામીણ પાઇપ દ્વારા પીવાના પાણી પુરવઠા માટે સંસ્થાકીય ઇકોસિસ્ટમ દ્વારા આને ટેકો આપવામાં આવશે.
માળખાગત સુધારાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને JJM ની પુનઃરચના માટે, કેબિનેટે કુલ ખર્ચ વધારીને ₹8.69 લાખ કરોડ કરવાની મંજૂરી આપી છે, જેમાં કુલ કેન્દ્રીય સહાય ₹3.59 લાખ કરોડ રહેશે, જે 2019-20માં મંજૂર કરાયેલ ₹2.08 લાખ કરોડથી વધારીને કરવામાં આવી છે, એટલે કે ₹1.51 લાખ કરોડનો વધારાનો કેન્દ્રીય હિસ્સો રહેશે.
આ હેતુ માટે, એક સમાન રાષ્ટ્રીય ડિજિટલ ફ્રેમવર્ક, એટલે કે “સુજલમ ભારત” સ્થાપિત કરવામાં આવશે, જેના હેઠળ દરેક ગામને એક અનન્ય 'સુજલ ગામ / સર્વિસ એરિયા ID' ફાળવવામાં આવશે, જે સ્ત્રોતથી નળ સુધીની સંપૂર્ણ પીવાના પાણી પુરવઠા વ્યવસ્થાનું ડિજિટલ મેપિંગ કરશે. પારદર્શિતા અને જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરવા માટે, “જલ અર્પણ” દ્વારા યોજનાઓના કમિશનિંગ અને ઔપચારિક હેન્ડઓવરમાં ગ્રામ પંચાયતો (GPs) અને ગ્રામીણ પાણી અને સ્વચ્છતા સમિતિઓ (VWSCs) ની સામેલગીરી રહેશે.
રાજ્ય સરકાર દ્વારા ગામમાં પર્યાપ્ત સંચાલન અને જાળવણી પદ્ધતિઓ સ્થાપિત કરવામાં આવી છે તેની પુષ્ટિ થયા પછી જ ગ્રામ પંચાયત કામો પૂર્ણ થયાનું પ્રમાણિત કરશે અને પોતાને “હર ઘર જલ” જાહેર કરશે. ઓપરેશનલ કાર્યક્ષમતા અને સ્ત્રોતની ટકાઉપણું માટે સામુદાયિક માલિકી અને ભાગીદારી મહત્વપૂર્ણ છે તે સ્વીકારીને, આ કાર્યક્રમ વાર્ષિક, સમુદાય-આગેવાની હેઠળની જાળવણી અને સમીક્ષા કાર્યક્રમ તરીકે “જલ ઉત્સવ” ને પ્રોત્સાહન આપશે, જે પીવાના પાણીના સુરક્ષિત ભવિષ્ય માટે સામૂહિક જવાબદારીને મજબૂત કરતી વખતે સ્થાનિક સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોને સંકલિત કરશે.
2019 માં નળના પાણીના જોડાણો ધરાવતા 3.23 કરોડ (17%) ગ્રામીણ પરિવારોના બેઝલાઇનથી, અત્યાર સુધીમાં, JJM હેઠળ 12.56 કરોડથી વધુ વધારાના ગ્રામીણ પરિવારોને નળના પાણીના જોડાણો પૂરા પાડવામાં આવ્યા છે. હાલમાં, દેશમાં રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા ઓળખવામાં આવેલા 19.36 કરોડ ગ્રામીણ પરિવારોમાંથી, આજની તારીખે આશરે 15.80 કરોડ (81.61%) પરિવારો પાસે નળના પાણીના જોડાણો હોવાનું નોંધાયું છે.
ભૌતિક સિદ્ધિઓ ઉપરાંત, પ્રતિષ્ઠિત રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ/વ્યક્તિઓ દ્વારા JJM ની અસરોનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું છે. SBI રિસર્ચના અહેવાલ મુજબ JJM એ 9 કરોડ મહિલાઓને પાણી લાવવાની મજૂરીમાંથી મુક્ત કરી છે, જેનાથી અન્ય આર્થિક પ્રવૃત્તિઓમાં વધુ ભાગીદારી સક્ષમ બની છે. વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WHO) એ અંદાજ લગાવ્યો છે કે દરરોજ 5.5 કરોડ કલાકની બચત દ્વારા મહિલાઓની હાડમારીમાં ઘટાડો થયો છે, ડાયેરિયાથી થતા 4,00,000 મૃત્યુ અટક્યા છે, અને 14 મિલિયન ડિસેબિલિટી એડજસ્ટેડ લાઇફ યર્સ (DALYs) ની બચત થઈ છે. નોબેલ વિજેતા પ્રો. માઈકલ ક્રેમરે પાંચ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોના મૃત્યુદરમાં 30% ઘટાડો થવાની સંભાવના હોવાનો અંદાજ મૂક્યો છે, જે વાર્ષિક 1,36,000 જીવ બચાવે છે; IIM બેંગલોર અને ઇન્ટરનેશનલ લેબર ઓર્ગેનાઇઝેશન (ILO) એ 59.9 લાખ પ્રત્યક્ષ અને 2.2 કરોડ પરોક્ષ પર્સન-યર્સની સંભવિત રોજગારીની અપેક્ષા વ્યક્ત કરી છે, જે JJM દ્વારા ગ્રામીણ આજીવિકાને મજબૂત બનાવશે. મહિલાઓ અને બાળકીઓ આ હસ્તક્ષેપના મુખ્ય લાભાર્થીઓ તરીકે ઉભરી આવ્યા છે, જેમાં ઓછી મહેનત, સુધારેલ આરોગ્ય અને સ્વચ્છતા, ઉન્નત ગૌરવ અને શિક્ષણ તથા આજીવિકાની પ્રવૃત્તિઓ માટે વધુ તકોના સંદર્ભમાં નોંધપાત્ર લાભો થયા છે.
JJM 2.0 ડિસેમ્બર 2028 સુધીમાં દેશભરના તમામ 19.36 કરોડ ગ્રામીણ પરિવારોને નળના પાણીના જોડાણની જોગવાઈ કરીને તમામ ગ્રામ પંચાયતોને 'હર ઘર જલ' તરીકે પ્રમાણિત કરવામાં સુવિધા આપશે, જ્યારે રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સાથે અલગ MoUs દ્વારા સમયમર્યાદા, યોજનાની ટકાઉપણું અને નાગરિક-કેન્દ્રીય જલ સેવાઓના વિતરણનું પાલન સુનિશ્ચિત કરશે. JJM 2.0 માળખાગત સુધારાઓ દ્વારા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર-કેન્દ્રીય અભિગમથી નાગરિક-કેન્દ્રીય ઉપયોગિતા-આધારિત સેવા વિતરણ અભિગમ તરફ વળીને ચોવીસ કલાક (24x7) સુનિશ્ચિત ગ્રામીણ પીવાના પાણીના પુરવઠા સાથે 'વિકસિત ભારત @2047' ના વિઝનને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે.
'હોલ ઓફ ગવર્નમેન્ટ' (સમગ્ર સરકાર) ના અભિગમ સાથે, ભારત સરકાર સ્તરે વિવિધ વિભાગો વચ્ચે વ્યૂહાત્મક સંકલન દ્વારા ગ્રામીણ પાણી પુરવઠાના માળખાની ટકાઉ અને લાંબા ગાળાની જાળવણી અને યોજનાના સ્ત્રોતની ટકાવ શક્તિ માટે પણ જલ જીવન મિશન 2.0 હેઠળ પરિકલ્પના કરવામાં આવી છે.
The Cabinet decision on Jal Jeevan Mission marks a major step towards ensuring sustainable and reliable tap water supply for rural households across India. It shifts the focus from only infrastructure creation to citizen-centric service delivery supported by strong local…
— Narendra Modi (@narendramodi) March 10, 2026
