কোম্মেমোরেতিব স্তাম্প ফোঙখ্রে
“বেঙ্গলুরুগী অতিয়ানা অনৌবা ভারতকী তৌবা ঙম্বশিংগী খুদম ওইরি। মসি অনৌবা ভারতকী তশেংবা অনৌবা পনখৈ অদুনি”
“কর্নাতকাগী নহারোলনা লৈবাকপু শক্তি কনখৎহন্নবগীদমক ঙাকশেলগী লমদা মখোয়গী তেক্নোলোজীগী হৈশিংবা অদু শীজিন্নগদবনি”
“লৈবাক্না অনৌবা ৱাখল্লোন, অনৌবা এপ্রোচকা লোয়ননা মাংদা চংশিল্লবা মতমদা মাগী সিস্তেমশিংসু অনৌবা ৱাখল্লোনগী মতুং ইন্না হোংবা হৌরকই”
“ঙসি এরো ইন্দিয়া অসি শুপ্নগী শো অমা খক্তা ওইদ্রে, মসিনা দিফেন্স ইন্দস্ত্রীগী স্কোপ উৎপা খক্তা নত্তনা ভারতকী মশাদা মশানা থাজবা থম্লিবা অদুসু উৎলি”
“২১শুবা চহিচাগী অনৌবা ভারতনা খুদোংচাবা অমত্তা মাংহল্লোই অমদি খোঙথাং লৌখৎপদা অৱাৎপা লৈরোই”
“ভারতনা খ্বাইদগী চাউবা দিফেন্স মেন্যুফেকচরিং লৈবাকশিংগী মনুংদা চন্নবা খোঙজেল য়াংনা খোঙথাংশিং লৌখৎকনি অমসুং মসিদা ঐখোয়গী প্রাইবেৎ সেক্তর অমদি ইনভেস্তরশিংনা অচৌবা থৌদাং লৌগনি”
“ঙসিগী ভারতনা থুনা ৱাখল খল্লি, মীৎয়েং শান্না ৱাখল খল্লি অমসুং থুনা ৱারেপশিং লৌবা ঙম্মি”
“এরো ইন্দিয়াগী অচৌবা খোঞ্জেলনা ভারতকী রিফোর্ম, পর্ফোর্ম অমসং ত্রান্সফোর্মগী পাউজেলনা খোন্থাংনা নীলহল্লি”

প্রধান মন্ত্রী, শ্রী নরেন্দ্র মোদীনা ঙসি বেঙ্গলুরুগী য়েলহঙ্কাগী এয়র ফোর্স স্তেসন্দা এরো ইন্দিয়া ২০২৩গী ১৪শুবা ইদিসন হৌদোকখ্রে। এরো ইন্দিয়া ২০২৩গী থিম অসি “দি রনৱে তু এ বিলিয়ন ওপুরচুনিতীজ”না ওইরি অমসুং মসিদা মীরমগী ১০০ অমসুং ভারতকী কম্পনী ৭০০ য়াওনা দিফেন্স কম্পনী ৮০০গা লোয়ননা লৈবাক ৮০ হেনবদগী শরুক য়াবা উবা ফংগনি। প্রধান মন্ত্রীগী ‘মেক ইন ইন্দিয়া, মেক ফো দি ৱর্ল্দ’গী মঙলানগী মখাদা থৌরম অসিনা ইন্দিজিনস ইক্বিপমেন্ত/তেক্নোলোজীশিং উৎপা অমসুং মীরমগী কম্পনীশিংগা পার্তনরশিপশিং তৌবদা মীৎয়েং থম্বগনি।

থৌরম অসিদা ৱা ঙাংলদুনা প্রধান মন্ত্রীনা হায়খি বেঙ্গলুরুগী অতিয়ানা অনৌবা ভারতকী তৌবা ঙম্বশিংগী খুদম ওইরি। প্রধান মন্ত্রীনা হায়, “মসি অনৌবা ভারতকী তশেংবা অনৌবা পনখৈ অদুনি, ঙসি ভারতনা অনৌবা পনখৈশিং য়ৌবা ঙম্লি অমসুং মখোয়দগী হেনগৎপসু ঙম্লি”।

প্রধান মন্ত্রীনা হায়খি এরো ইন্দিয়া ২০২৩ অসি ভারতকী হেনগৎলক্লিবা তৌবা ঙম্বশিংগী তোমথিন ঙাল্লিবা খুদম অমনি অমসুং থৌরম অসিদা লৈবাক ১০০ হেনবনা শরুক য়াবা অসিনা ভারত্তা মালেম পুম্বনা থাজবা থম্লিবা অসি উৎলি। মহাক্না হায় মালেমগী মশক নাইবা কম্পনীশিংগা লোয়ননা ভারতকী এম.এস.এম.ই.শিং অমসুং স্তার্তঅপশিং য়াওনা একজিবিতর ৭০০ হেনবনা শরুক য়ারি। এরো ইন্দিয়া ২০২৩গী থিম “দি রনৱে তু এ বিলিয়ন ওপুরচুনিতীজ”গী মতাংদা পল্লদুনা প্রধান মন্ত্রীনা আত্মনির্ভর ভারতকী শক্তি অসি নোংমা নোংমগী অসুম হেনগৎলক্লি হায়খি।

শো অসিগা লোয়ননা পাঙথোক্লিবা ঙাকশেল মন্ত্রীগী কনক্লেব অমসুং সি.ই.ও. রাউন্দতেবলগী মতাংদা পল্লদুনা শ্রী মোদীনা হায় মদুদি সেক্তর অসিদা থৱায় য়াওনা শরুক য়াবনা এরো ইন্দিয়াগী মতিক-ময়াই হেনগৎহনগনি।

ভারতকী তেক্নোলোজী চাউখৎনবগী হব ওইরিবা কর্নাতকাদা এরো ইন্দিয়া পাঙথোকপগী মরু ওইবা অদু প্রধান মন্ত্রীনা ফোঙদোকখি। মহাক্না হায় মসিনা এভিএসন সেক্তরদা কর্নাতকাগী নহারোলশিংগীদমক অনৌবা এভেন্যুশিং হাংদোক্লগনি। প্রধান মন্ত্রীনা কর্নাতকাগী নহারোলনা লৈবাকপু শক্তি কনখৎহন্নবগীদমক ঙাকশেলগী লমদা মখোয়গী তেক্নোলোজীগী হৈশিংবা অদু শীজিন্নগদবনি হায়খি।

এরো ইন্দিয়া ২০২৩না অনৌবা ভারতকী হোংলক্লিবা এপ্রোচ অদু তাক্লি হায়না ফোঙদোক্লদুনা প্রধান মন্ত্রীনা হায়, “লৈবাক্না অনৌবা ৱাখল্লোন, অনৌবা এপ্রোচকা লোয়ননা মাংদা চংশিল্লবা মতমদা মাগী সিস্তেমশিংসু অনৌবা ৱাখল্লোনগী মতুং ইন্না হোংবা হৌরকই”। প্রধান মন্ত্রীনা এরো ইন্দিয়া অসি ‘শুপ্নগী শো অমা’ অমসুং ‘সেল তু ইন্দিয়া’গী ৱিন্দো অমা ওইনা লৌরম্বা মতম অদু নীংশিংখি অদুবু মসিগী ৱাখল্লোন অসি হৌজিক্তি অহোংবা লাক্লে।  মসি শুপ্নগী শো অমা খক্তা ওইদ্রে, মসিনা দিফেন্স ইন্দস্ত্রীগী স্কোপ উৎপা খক্তা নত্তনা ভারতকী মশাদা মশানা থাজবা থম্লিবা অদুসু উৎলি হায়না ফোঙদোক্লদুনা প্রধান মন্ত্রীনা হায়, “ঙসি এরো ইন্দিয়া অসি ভারতকী শক্তিনি অমসুং শুপ্নগী শো অমা খক্তা ওইদ্রে”।

প্রধান মন্ত্রীনা হায়খি ভারতকী মাইপাকপশিং অসিনা মাগী তৌবা ঙম্বশিং অদু তাক্লি। প্রধান মন্ত্রীনা হায় তেজাস, আই.এন.এস. বিক্রান্ত, সুরত অমসুং তুমকুরগী এদভান্স মেন্যুফেকচরিং ফেসিলিতীশিংনা মালেমগী অনৌবা অলতর্নেতিবশিং অমসুং খুদোংচাবশিংগা শম্নহল্লিবা আত্মনির্ভর ভারতকী মতিক-ময়াই ওইরি।

রিফোর্মশিংগী মতেংগা লোয়ননা সেক্তর খুদিংমক্তা পুরকখিবা রিভোল্যুসনশিংগী মতাংদা প্রধান মন্ত্রীনা হায় “২১শুবা চহিচাগী অনৌবা ভারতনা খুদোংচাবা অমত্তা মাংহল্লোই অমদি খোঙথাং লৌখৎপদা অৱাৎপা লৈরোই”। মহাক্না হায় দিকেদ কয়া খ্বাইদগী চাউবা দিফেন্স এক্সপোর্তর ওইরম্বা লৈবাক অসিনা হৌজিক মালেমগী লৈবাক ৭৫দা দিফেন্স ইক্বিপমেন্ত এক্সপোর্ত তৌবা হৌরে।

হৌখিবা চহি ৮-৯দা দিফেন্স সেক্তরদা অওনবা পুরকপগী মতাংদা প্রধান মন্ত্রীনা হায়খি মসিগী পান্দমদি ২০২৪-২৫ ফাওবদা বিলিয়ন ১.৫দগী বিলিয়ন ৫ য়ৌহনবনি। প্রধান মন্ত্রীনা হায়খি, “মফম অসিদগী ভারতনা খ্বাইদগী চাউবা দিফেন্স মেন্যুফেকচরিং লৈবাকশিংগী মনুংদা চন্নবা খোঙজেল য়াংনা খোঙথাংশিং লৌখৎকনি অমসুং মসিদা ঐখোয়গী প্রাইবেৎ সেক্তর অমদি ইনভেস্তরশিংনা অচৌবা থৌদাং লৌগনি”। প্রধান মন্ত্রীনা দিফেন্স সেক্তরদা প্রাইবেৎ সেক্তরনা ইনভেস্ত তৌনবা হায়খি মসিনা ভারত্তা অমসুং অতোপ্পা লৈবাক কয়াদা মখোয়গী অনৌবা খুদোংচাবা পীজরগনি।

অমৃত কালদা ভারত অসি ফাইতর জেৎ পাইলোৎকা চাংদম্নরদুনা শ্রী মোদীনা হায়খি, “ঙসিগী ভারতনা থুনা ৱাখল খল্লি, মীৎয়েং শান্না ৱাখল খল্লি অমসুং থুনা ৱারেপশিং লৌবা ঙম্মি”। প্রধান মন্ত্রীনা হায়খি ভারত অসি লৈবাক অমা ওইনা অকিবা লৈতে অদুবু অনৌবা পনখৈশিং তম্না কাখৎপা পাম্মি। প্রধান মন্ত্রীনা হায় ভারতনা খোঙজেল ফনা য়াংনা ৱাংনা কাখৎলুরবসু মতম চুপ্পদা হৌরকফম কাওদে।

মন্ত্রীনা হায়খি, “এরো ইন্দিয়াগী অচৌবা খোঞ্জেলনা ভারতকী রিফোর্ম, পর্ফোর্ম অমসং ত্রান্সফোর্মগী পাউজেলনা খোন্থাংনা নীলহল্লি”। মালেম পুম্বনা ভারত্তা ‘ইজ ওফ দুইং বিজিনেস’কীদমক রিফোর্মশিং পুরক্লিবা অসি য়েংনরি অমসুং গ্লোবেল ইনভেস্তমেন্তশিং লোয়ননা ভারতকী ইন্নোভেসনগা চুন্নবা এনভাইর্নমেন্ত অমা শেম্নবা লৌখৎখিবা খোঙথাংশিংগী মতাংদা ফোঙদোকখি। মহাক্না দিফেন্স অমসুং অতোপ্পা সেক্তরশিংদা ফোরেন দাইরেক্ত ইনভেস্তমেন্তশিংদা পুরকখিবা রিফোর্মশিং অমসুং ইন্দস্ত্রীশিংদা লাইসেন্সশিং পীবগী থৌওংশিং লায়থোকহনবা অমরোমদা মখোয়গী ভেলিদিতী শাংদোকপগী মতাংদা ফোঙদোকখি। প্রধান মন্ত্রীনা হায় চহি অসিগী বজেৎতা মেন্যুফেকচরিং য়ুনিৎশিংগী তেক্স বেনিফিৎশিং অসিসু হেনগৎহনখি।

প্রধান মন্ত্রীনা হায় দিমান্দ, এক্সপর্তিস লোয়ননা এক্সপরিয়েন্স লৈরবদি ইন্দস্ত্রীগী গ্রোথ লৈরকপা হায়বা অসি মহৌশানি। মহাক্না থৌরম অদুদা থাজবা পীখি মদুদি সেক্তর অসি শক্তি পীনবা খোঙথাংশিং অসি মাংদা চংশিন্দুনা হেন্না শক্তি পীরগনি।

থৌরম অসিদা কর্নাতকাগী রাজ্যপাল, শ্রী থাৱর চন্দ গহলোৎ, কর্নাতকাগী মুখ্য মন্ত্রী, শ্রী বসবরাজ বোম্মাই, কেন্দ্রগী ঙাকশেল মন্ত্রী, শ্রী রাজনাথ সিংহ, সিভিল এভিএসনগী কেন্দ্র মন্ত্রী, শ্রী জ্যোতিরদিত্য সিন্ধিয়া অমসুং ঙাকশেলগী কেন্দ্রগী রাজ্য মন্ত্রী, শ্রী অজয় ভত্তনা শরুক য়াখি।

বেকগ্রাউন্দ

প্রধান মন্ত্রীগী ‘মেক ইন ইন্দিয়া, মেক ফোর দি ৱর্ল্দ’ হায়বা মঙলানগী পরিংদা, থৌরম অসিনা ইন্দিজিনস ইক্বিপমেন্ত/তেক্নোলোজীশিং অমদি মপানগী কম্পেনীশিংগী খোঙবু ওইবগী মরী শেমগৎপদা মীৎয়েঙ থমগনি‍। দিজাইন লীদরসিপ, য়ু.এ.ভি. সেক্তর, দিফেন্স স্পেস অমদি তুংলমচৎকী ওইবা তেক্নোলোজীশিংদা খুমাঙ চাওশিল্লিবা লৈবাকসিগী খোঙজেলশিং উৎকদৌরিবা থৌরম অসিনা প্রধান মন্ত্রীগী ভারতকী দিফেন্স সেক্তরদা আত্মনিরভরতা পুরকপগী মায়কৈদা থম্লিবা মীৎয়েঙবুসু উৎকনি‍। মখা তানা, থৌরম অসিনা লাইত কোম্বেৎ এয়রক্রাফ্ত (এল.সি.এ.) – তেজাস, ঐচ.তি.তি.-৪০, দোর্নিয়র লাইত য়ুতিলিতী হেলিকোপ্তর (এল.য়ু.ঐচ.), লাইত কোম্বেৎ হেলিকোপ্তর (এল.সি.ঐচ.) অমদি এদভান্স লাইত হেলিকোপ্তর (এ.এল.ঐচ.)নচিংবা ইন্দিজিনস এয়র প্লেৎফোর্মশিং মপান্দা থাদোকপগী থৌওং পুক্নিং থৌগৎকনি‍। থৌরম অসিনা লমদমসিগী এম.এস.এম.ই.শিং অমদি স্তার্ত-অপশিংবু মালেমগী সপ্লাই চেনগা পুনশিন্নহন্দুনা কো-দিভেলপমেন্ত অমদি কো-প্রদক্সনগী খোঙবু ওইবা য়াওনা মপান লৈবাক্তগী ইনভেস্তমেন্তশিং পুক্নিং চিংশিনগদৌরি‍।

এরো ইন্দিয়া ২০২৩দা লৈবাক ৮০ হেনবনা শরুক য়ারগদৌরি‍। লৈবাক ৩০রোমগী মন্ত্রীশিং অমদি মালেমগী অমসুং ভারতকী ও.ই.এম.শিংগী সি.ই.ও. ৬৫রোম্না এরো ইন্দিয়া ২০২৩ অসিদা শরুক য়ারবা য়ারি‍।

এরো ইন্দিয়া ২০২৩ একজিবিসন্দা মপান লমগী দিফেন্স কম্পেনী ১০০ অমদি ভারতকী কেম্পেনী ৭০০ য়াওনা পুন্না কম্পেনী ৮০০ হেনবনা শরুক য়াগদৌরি‍। মসিদা শরুক য়াগদৌরিবা ভারতকী কম্পেনীশিংগী মরক্তা, নিচ তেক্নোলোজীদা খুমাং চাওশিনবা, এরোস্পেসতা খুমাঙ চাওশিনবা অমদি লৈবাকসিগী দিফেন্স কেপেবিলিতীশিং উৎকদৌরিবা এম.এস.এম.ই.শিং অমদি স্তার্ত-অপশিং য়াওগদৌরি‍। এরো ইন্দিয়া ২০২৩দা শরুক য়াগদৌরিবা অচৌবা একজিবিতরশিংগী মরক্তা এয়রবস, বোইং, দাসোল্ত এভিএসন, লোকহীদ মার্তিন, ইজ্রেল এরোস্পেস ইন্দস্ত্রী, ব্রহ্মোস এরোস্পেস, আর্মী এভিওসন, ঐচ.সি. রোবোতিক্স, এস.এ.এ.বি., সফ্রন, রোল্স রোইস, লার্সেন এন্দ তৌব্রো, ভারত ফোর্জ লিমিতেদ, হিন্দুস্তান এরোনোতিক লিমিতেদ (ঐচ.এ.এল.), ভারত ইলেক্ত্রোনিক্স লিমিতেদ (ব.ই.এল.), ভারত দাইনামিক্স লিমিতেদ (বি.দি.এল.) অমদি বি.ই.এম.এল. লিমিতেদনচিংবা য়াওরি‍।

ৱা ঙাংখিবগী মপুংফাবা ৱারোল পানবা মসিদা নম্বীয়ু

Explore More
প্রধান মন্ত্রীনা শ্রী রাম জন্মভুমি মন্দির দ্বাজরোহন উৎসবতা পীখিবা ৱারোলগী মৈতৈলোন্দা হন্দোকপা

Popular Speeches

প্রধান মন্ত্রীনা শ্রী রাম জন্মভুমি মন্দির দ্বাজরোহন উৎসবতা পীখিবা ৱারোলগী মৈতৈলোন্দা হন্দোকপা
38 Per Cent Women In Rural And Semi-Urban Use UPI Weekly For Daily Essentials: Survey

Media Coverage

38 Per Cent Women In Rural And Semi-Urban Use UPI Weekly For Daily Essentials: Survey
NM on the go

Nm on the go

Always be the first to hear from the PM. Get the App Now!
...
The government places great emphasis on bringing a 'technology culture' to agriculture: PM Modi
March 06, 2026
This year’s Union Budget gives a strong push to agriculture and rural transformation : PM
Government has continuously strengthened the agriculture sector ,major efforts have reduced the risks for farmers and provided them with basic economic security: PM
If we scale high-value agriculture together, it will transform agriculture into a globally competitive sector: PM
As export-oriented production increases, employment will be created in rural areas through processing and value addition: PM
Fisheries can become a major platform for export growth, a high-value, high-impact sector of rural prosperity: PM
The government is developing digital public infrastructure for agriculture through AgriStack: PM
Technology delivers results when systems adopt it, institutions integrate it, and entrepreneurs build innovations on it: PM

नमस्कार !

बजट वेबिनार सीरीज के तीसरे वेबिनार में, मैं आप सभी का अभिनंदन करता हूं। इससे पहले, टेक्नोलॉजी, रिफॉर्म्स और इकोनॉमिक ग्रोथ जैसे अहम विषयों पर दो वेबिनार हो चुके हैं। आज, Rural Economy और Agriculture जैसे अहम सेक्टर पर चर्चा हो रही है। आप सभी ने बजट निर्माण में अपने मूल्यवान सुझावों से बहुत सहयोग दिया, और आपने देखा होगा बजट में आप सबके सुझाव रिफ्लेक्ट हो रहे हैं, बहुत काम आए हैं। लेकिन अब बजट आ चुका है, अब बजट के बाद उसके full potential का लाभ देश को मिले, इस दिशा में भी आपका अनुभव, आपके सुझाव और सरल तरीके से बजट का सर्वाधिक लोगों को लाभ हो। बजट का पाई-पाई पैसा जिस हेतु से दिया गया है, उसको परिपूर्ण कैसे करें? जल्द से जल्द कैसे करें? आपके सुझाव ये वेबिनार के लिए बहुत अहम है।

साथियों,

आप सभी जानते हैं, कृषि, एग्रीकल्चर, विश्वकर्मा, ये सब हमारी अर्थव्यवस्था का मुख्य आधार है। एग्रीकल्चर, भारत की लॉन्ग टर्म डेवलपमेंट जर्नी का Strategic Pillar भी है, और इसी सोच के साथ हमारी सरकार ने कृषि सेक्टर को लगातार मजबूत किया है। करीब 10 करोड़ किसानों को 4 लाख करोड़ रुपए से अधिक की पीएम किसान सम्मान निधि मिली है। MSP में हुए Reforms से अब किसानों को डेढ़ गुना तक रिटर्न मिल रहा है। इंस्टिट्यूशनल क्रेडिट कवरेज 75 प्रतिशत से अधिक हो चुका है। पीएम फसल बीमा योजना के तहत लगभग 2 लाख करोड़ रुपए के क्लेम सेटल किए गए हैं। ऐसे अनेक प्रयासों से किसानों का रिस्क बहुत कम हुआ है, और उन्हें एक बेसिक इकोनॉमिक सिक्योरिटी मिली है। इससे कृषि क्षेत्र का आत्मविश्वास भी बढ़ा है। आज खाद्यान्न और दालों से लेकर तिलहन तक देश रिकॉर्ड उत्पादन कर रहा है। लेकिन अब, जब 21वीं सदी का दूसरा क्वार्टर शुरू हो चुका है, 25 साल बीत चुके हैं, तब कृषि क्षेत्र को नई ऊर्जा से भरना भी उतना ही आवश्यक है। इस साल के बजट में इस दिशा में नए प्रयास हुए हैं। मुझे विश्वास है, इस वेबिनार में आप सभी के बीच हुई चर्चा, इससे निकले सुझाव, बजट प्रावधानों को जल्द से जल्द जमीन पर उतारने में मदद करेंगे।

साथियों,

आज दुनिया के बाजार खुल रहे हैं, ग्लोबल डिमांड बदल रही है। इस वेबिनार में अपनी खेती को एक्सपोर्ट ओरिएंटेड बनाने पर भी ज्यादा से ज्यादा चर्चा आवश्य़क है। हमारे पास Diverse Climate है, हमें इसका पूरा फायदा उठाना है। एग्रो क्लाइमेटिक जोन, उस विषय में हम बहुत समृद्ध है। इस साल का बजट इन सब बातों के लिए अनगिनत नए अवसर देने वाला बजट है। प्रोडक्टिविटी बढ़ाने की दिशा तय करता है, और एक्सपोर्ट स्ट्रेंथ को बढ़ावा देता है। बजट में हमने high value agriculture पर फोकस किया है। नारियल, काजू, कोको, चंदन, ऐसे उत्पादों के regional-specific promotion की बात कही है, और आपको मालूम है, दक्षिण के हमारे जो राज्य हैं खासकर केरल है, तमिलनाडु है, नारियल की पैदावार बहुत करते हैं। लेकिन अब वो क्रॉप, वो सारे पेड़ इतने पुराने हो चुके हैं कि उसकी वो क्षमता नहीं रही है। केरल के किसानों को अतिरिक्त लाभ हो, तमिलनाडु के किसानों को अतिरिक्त लाभ हो। इसलिए इस बार कोकोनट पर एक विशेष बल दिया गया है, जिसका फायदा आने वाले दिनों में हमारे इन किसानों को मिलेगा।

साथियों,

नॉर्थ ईस्ट की तरफ देखें, अगरवुड बहुत कम लोगों को मालूम है, जो ये अगरबत्ती शब्द है ना, वो अगरवुड से आया हुआ है। अब हिमालयन राज्यों में टेम्परेट नट क्रॉप्स, और इन्हें बढ़ावा देने का प्रस्ताव बजट में रखा गया है। जब एक्सपोर्ट ओरिएंटेड प्रोडक्शन बढ़ेगा, तो ग्रामीण क्षेत्रों में प्रोसेसिंग और वैल्यू एडिशन के जरिए रोजगार सृजन होगा। इस दिशा में एक coordinated action कैसे हो, आप सभी स्टेकहोल्डर्स मिलकर जरूर मंथन करें। अगर हम मिलकर High Value Agriculture को स्केल करते हैं, तो ये एग्रीकल्चर को ग्लोबली कंपेटिटिव सेक्टर में बदल सकता है। एग्री experts, इंडस्ट्री और किसान एक साथ कैसे आएं, किसानों को ग्लोबल मार्केट से जोड़ने के लिए किस तरह से गोल्स सेट किए जाएं, क्वालिटी, ब्रांडिंग और स्टैंडर्ड्स, ऐसे हर पहलू, इन सबको कैसे प्रमोट किया जाए, इन सारे विषयों पर चर्चा, इस वेबिनार को, इसके महत्व को बढ़ाएंगे। मैं एक और बात आपसे कहना चाहूंगा। आज दुनिया हेल्थ के संबंध में ज्यादा कॉनशियस है। होलिस्टिक हेल्थ केयर और उसमें ऑर्गेनिक डाइट, ऑर्गेनिक फूड, इस पर बहुत रुचि है। भारत में हमें केमिकल फ्री खेती पर बल देना ही होगा, हमें नेचुरल फार्मिंग पर बल देना होगा। नेचुरल फार्मिंग से, केमिकल फ्री प्रोडक्ट से दुनिया के बाजार तक पहुंचने में हमारे लिए एक राजमार्ग बन जाता है। उसके लिए सर्टिफिकेशन, लेबोरेटरी ये सारी व्यवस्थाएं सरकार सोच रही है। लेकिन आप लोग इसमें भी जरूर अपने विचार रखिए।

साथियों,

एक्सपोर्ट बढ़ाने में एक बहुत बड़ा फैक्टर फिशरीज सेक्टर का पोटेंशियल भी है। भारत दुनिया का दूसरा सबसे बड़ा मछली उत्पादक देश भी है। आज हमारे अलग-अलग तरह के जलाशय, तालाब, ये सब मिलाकर लगभग 4 लाख टन मछली उत्पादन होता है। जबकि इसमें 20 लाख टन अतिरिक्त उत्पादन की संभावना मौजूद है। अब विचार कीजिए आप, 4 लाख टन से हम अतिरिक्त 20 लाख टन जोड़ दें, तो हमारे गरीब मछुआरे भाई-बहन हैं, उनकी जिंदगी कैसी बदल जाएगी। हमारे पास Rural Income को डायवर्सिफाई करने का अवसर है। फिशरीज एक्सपोर्ट ग्रोथ का बड़ा प्लेटफॉर्म बन सकता है, दुनिया में इसकी मांग है। इस वेबिनार से अगर बहुत ही प्रैक्टिकल सुझाव निकलते हैं, तो कैसे रिज़रवॉयर, उसकी पोटेंशियल की सटीक मैपिंग की जाए, कैसे क्लस्टर प्लानिंग की जाए, कैसे फिशरीज डिपार्टमेंट और लोकल कम्युनिटी के बीच मजबूत कोऑर्डिनेशन हो, तो बहुत ही उत्तम होगा। हैचरी, फीड, प्रोसेसिंग, ब्रांडिंग, एक्सपोर्ट, उसके लिए आवश्यक लॉजिस्टिक्स, हर स्तर पर हमें नए बिजनेस मॉडल विकसित करने ही होंगे। ये Rural Prosperity, ग्रामीण समृद्धि के लिए, वहां की हाई वैल्यू, हाई इम्पैक्ट सेक्टर के रूप में परिवर्तित करने का एक अवसर है हमारे लिए, और इस दिशा में भी हम सबको मिलकर काम करना है, और आप आज जो मंथन करेंगे, उसके लिए, उस कार्य के लिए रास्ता बनेगा।

साथियों,

पशुपालन सेक्टर, ग्रामीण इकोनॉमी का हाई ग्रोथ पिलर है। भारत आज दुनिया का सबसे बड़ा मिल्क प्रोड्यूसर है, Egg प्रोडक्शन में हम दूसरे स्थान पर है। हमें इसे और आगे ले जाने के लिए ब्रीडिंग क्वालिटी, डिजीज प्रिवेंशन और साइंटिफिक मैनेजमेंट पर फोकस करना होगा। एक और अहम विषय पशुधन के स्वास्थ्य का भी है। मैं जब One Earth One Health की बात करता हूं, तो उसमें पौधा हो या पशु, सबके स्वास्थ्य की बात शामिल है। भारत अब वैक्सीन उत्पादन में आत्मनिर्भर है। फुट एंड माउथ डिजीज, उससे पशुओं को बचाने के लिए सवा सौ करोड़ से अधिक डोज पशुओं को लगाई जा चुकी है। राष्ट्रीय गोकुल मिशन के तहत टेक्नोलॉजी का विस्तार किया जा रहा है। हमारी सरकार में अब पशुपालन क्षेत्र के किसानों को किसान क्रेडिट कार्ड का भी लाभ मिल रहा है। निजी निवेश को प्रोत्साहित करने के लिए एनिमल हसबेंड्री इंफ्रास्ट्रक्चर डेवलपमेंट फंड की शुरुआत भी की गई है, और आपको ये पता है हम लोगों ने गोबरधन योजना लागू की है। गांव के पशुओं के निकलने वाला मलमूत्र है, गांव का जो वेस्ट है, कूड़ा-कचरा है। हम गोबरधन योजना में इसका उपयोग करके गांव भी स्वच्छ रख सकते हैं, दूध से आय होती है, तो गोबर से भी आय हो सकती है, और एनर्जी सिक्योरिटी की दिशा में गैस सप्लाई में भी ये गोबरधन बहुत बड़ा योगदान दे सकता है। ये मल्टीपर्पज बेनिफिट वाला काम है, और गांव के लिए बहुत उपयोगी है। मैं चाहूंगा कि सभी राज्य सरकारें इसको प्राथमिकता दें, इसको आगे बढ़ाएं।

साथियों,

हमने पिछले अनुभवों से समझा है कि केवल एक ही फसल पर टिके रहना किसान के लिए जोखिम भरा है। इससे आय के विकल्प भी सीमित हो जाते हैं। इसलिए, हम crop diversification पर फोकस कर रहे हैं। इसके अलावा, National Mission on Edible Oils And Pulses, National Mission on Natural Farming, ये सभी एग्रीकल्चर सेक्टर की ताकत बढ़ा रहे हैं।

साथियों,

आप भी जानते हैं एग्रीकल्चर स्टेट सब्जेक्ट है, राज्यों का भी एक बड़ा एग्रीकल्चर बजट होता है, हमें राज्यों को भी निरंतर प्रेरित करना है कि वो अपना दायित्व निभाने में, हम उनको कैसे मदद दें, हमारे सुझाव उनको कैसे काम आएं। राज्य का भी एक-एक पैसा जो गांव के लिए, किसान के लिए तय हुआ है, वो सही उपयोग हो। हमें बजट प्रावधानों को जिला स्तर तक मजबूत करना होगा। तभी नई पॉलिसीज का ज्यादा से ज्यादा फायदा उठाया जा सकता है।

साथियों,

ये टेक्नोलॉजी की सदी है और सरकार का बहुत जोर एग्रीकल्चर में टेक्नोलॉजी कल्चर लाने पर भी है। आज e-NAM के माध्यम से मार्केट एक्सेस का डेमोक्रेटाइजेशन हुआ है। सरकार एग्रीस्टैक के जरिए, एग्रीकल्चर के लिए डिजिटल पब्लिक इंफ्रास्ट्रक्चर विकसित कर रही है। इसके तहत डिजिटल पहचान, यानी किसान आईडी बनाई जा रही है। अब तक लगभग 9 करोड़ किसानों की किसान आईडी बन चुकी है, और लगभग 30 करोड़ भूमि पार्सलों का डिजिटल सर्वे किया गया है। भारत-विस्तार जैसे AI आधारित प्लेटफॉर्म, रिसर्च इंस्टीट्यूशंस और किसानों के बीच की दूरी कम कर रहे हैं।

लेकिन साथियों,

टेक्नोलॉजी तभी परिणाम देती है, जब सिस्टम उसे अपनाएं, संस्थाएं उसे इंटीग्रेट करें और एंटरप्रेन्योर्स उस पर इनोवेशन खड़ा करें। इस वेबिनार में आपको इससे जुड़े सुझावों को मजबूती से सामने लाना होगा। हम टेक्नोलॉजी को कैसे सही तरीके से इंटीग्रेट करें, इस दिशा में इस वेबिनार से निकले सुझावों की बहुत बड़ी भूमिका होगी।

साथियों,

हमारी सरकार ग्रामीण समृद्धि के निर्माण के लिए प्रतिबद्ध है। प्रधानमंत्री आवास योजना, स्वामित्व योजना, पीएम ग्रामीण सड़क योजना, स्वयं सहायता समूहों को आर्थिक मदद, इसने रूरल इकोनॉमी को निरंतर मजबूत किया है। लखपति दीदी अभियान की सफलता को भी हमें नई ऊंचाई देनी है। अभी तक गांव की 3 करोड़ महिलाओं को लखपति दीदी बनाने में हम सफल हो चुके हैं। अब 2029 तक, 2029 तक 3 करोड़ में और 3 करोड़ जोड़ना है, और 3 करोड़ और लखपति दीदियां बनाने का लक्ष्य तय किया गया है। ये लक्ष्य और तेजी से कैसे प्राप्त किया जाए, इसे लेकर भी आपके सुझाव महत्वपूर्ण होंगे।

साथियों,

देश में स्टोरेज का बहुत बड़ा अभियान चल रहा है। लाखों गोदाम बनाए जा रहे हैं। स्टोरेज के अलावा एग्री एंटरप्रेन्योर्स प्रोसेसिंग, सप्लाई चैन, एग्री-टेक, एग्री-फिनटेक, एक्सपोर्ट, इन सब में इनोवेशन और निवेश बढ़ाना आज समय की मांग है। मुझे विश्वास है आज जो आप मंथन करेंगे, उससे निकले अमृत से ग्रामीण अर्थव्यवस्था को नई ऊर्जा मिलेगी। आप सबको इस वेबिनार के लिए मेरी बहुत-बहुत शुभकामनाएं हैं, और मुझे पूरा विश्वास है कि जमीन से जुड़े हुए विचार, जड़ों से जुड़े हुए विचार, इस बजट को सफल बनाने के लिए, गांव-गांव तक पहुंचाने के लिए बहुत काम आएंगे। आपको बहुत-बहुत शुभकामनाएं।

बहुत-बहुत धन्यवाद। नमस्कार।