આ કાર્યક્રમમાં કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળના મારા સાથીદારો શ્રી પીયૂષ ગોયલ જી, ગિરિરાજ સિંહ જી, પશુપતિ પારસ જી, પુરુષોત્તમ રૂપાલા જી, પ્રહલાદ સિંહ પટેલ જી, વિશ્વના વિવિધ દેશોના તમામ મહેમાનો, રાજ્યોના મંત્રીઓ, ઉદ્યોગપતિઓ હાજર હતા. સ્ટાર્ટઅપ વર્લ્ડ. તમામ સાથીઓ, દેશભરના અમારા ખેડૂત ભાઈઓ અને બહેનો, મહિલાઓ અને સજ્જનો, વર્લ્ડ ફૂડ ઈન્ડિયા ગ્લોબલ કોન્ફરન્સમાં આપનું સ્વાગત છે, આપ સૌને અભિનંદન.
હું ટેક્નોલોજી પેવેલિયન જોઈને જ અહીં આવ્યો છું. અહીં જે રીતે ટેક્નોલોજી પેવેલિયન, સ્ટાર્ટઅપ પેવેલિયન અને ફૂડ સ્ટ્રીટ જેવી વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે તે આશ્ચર્યજનક છે. સ્વાદ અને ટેકનોલોજીનું આ મિશ્રણ નવા ભવિષ્યને જન્મ આપશે અને નવી અર્થવ્યવસ્થાને વેગ આપશે. આજના બદલાતા વિશ્વમાં, ખાદ્ય સુરક્ષા એ 21મી સદીના સૌથી મહત્વપૂર્ણ પડકારો પૈકી એક છે. તેથી વર્લ્ડ ફૂડ ઈન્ડિયાની આ ઈવેન્ટ વધુ મહત્વની બની ગઈ છે.
મિત્રો,
ભારતમાં પ્રોસેસ્ડ ફૂડ ઉદ્યોગને આજે સૂર્યોદય ક્ષેત્ર તરીકે જોવામાં આવે છે. પ્રથમ વર્લ્ડ ફૂડ ઈન્ડિયાનું આયોજન કરીને પ્રાપ્ત થયેલા પરિણામો પણ તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. છેલ્લા 9 વર્ષમાં આ સેક્ટરમાં 50 હજાર કરોડ રૂપિયાનું FDI આવ્યું છે. આ ભારત સરકારની ઉદ્યોગ તરફી અને ખેડૂતો તરફી નીતિઓનું પરિણામ છે. અમે ફૂડ પ્રોસેસિંગ સેક્ટર માટે PLI સ્કીમ શરૂ કરી છે. આ અંતર્ગત ઉદ્યોગો અને નવા ખેલાડીઓને વિશેષ સહયોગ મળી રહ્યો છે.
આજે, ભારતમાં એગ્રી ઇન્ફ્રા ફંડ હેઠળ કાપણી પછીના માળખાકીય સુવિધાઓ માટે હજારો પ્રોજેક્ટ્સ પર કામ કરવામાં આવી રહ્યું છે. તેમાં પણ 50 હજાર કરોડ રૂપિયાથી વધુનું રોકાણ કરવામાં આવ્યું છે. મત્સ્યોદ્યોગ અને પશુપાલનમાં પ્રોસેસિંગ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર હજારો કરોડ રૂપિયાના રોકાણને પણ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે.
મિત્રો,
ભારતમાં બનેલી આ રોકાણકાર-મૈત્રીપૂર્ણ નીતિઓ આજે ખાદ્ય ક્ષેત્રને નવી ઊંચાઈએ લઈ જઈ રહી છે. છેલ્લા 9 વર્ષમાં અમારી કૃષિ નિકાસમાં પ્રોસેસ્ડ ફૂડનો હિસ્સો 13થી વધીને 23 ટકા થયો છે. 9 વર્ષમાં પ્રોસેસ્ડ ફૂડની નિકાસમાં લગભગ 150 ટકાનો વધારો થયો છે. આજે આપણે 50,000 મિલિયન યુએસડી કરતાં વધુ મૂલ્યની કૃષિની નિકાસ કરીને વૈશ્વિક સ્તરે 7મા નંબરે આવ્યા છીએ. ફૂડ પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગ સાથે સંબંધિત કોઈ ક્ષેત્ર એવું નથી કે જેમાં ભારતે અભૂતપૂર્વ વૃદ્ધિ નોંધાવી ન હોય. આ ફૂડ સેક્ટર દરેક કંપની અને ફૂડ સેક્ટર સાથે સંબંધિત દરેક સ્ટાર્ટઅપ માટે એક સુવર્ણ તક છે.
મિત્રો,
આ વૃદ્ધિ ચોક્કસપણે ઝડપી અને ઝડપી લાગે છે, તેની પાછળ પણ અમારી સતત અને સમર્પિત મહેનત છે. અમારી સરકાર દરમિયાન જ ભારતે પ્રથમ વખત કૃષિ નિકાસ નીતિ બનાવી હતી. અમે દેશવ્યાપી લોજિસ્ટિક્સ અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું નેટવર્ક બનાવ્યું છે.
આજે, ભારતમાં 100 થી વધુ જિલ્લાઓ અને જિલ્લા સ્તરીય નિકાસ કેન્દ્રો બનાવવામાં આવ્યા છે, જેના દ્વારા જિલ્લાઓ સીધા વૈશ્વિક બજાર સાથે જોડાયેલા છે. અગાઉ દેશમાં 2 મેગા ફૂડ પાર્ક હતા. આજે આ સંખ્યા વધીને 20 થી વધુ થઈ ગઈ છે. અગાઉ અમારી પ્રોસેસિંગ ક્ષમતા 12 લાખ મેટ્રિક ટન હતી. હવે તે 200 લાખ મેટ્રિક ટનથી વધુ છે. એટલે કે 9 વર્ષમાં 15 ગણાથી વધુનો વધારો!
એવી ઘણી પ્રોડક્ટ્સ છે જે પહેલીવાર વિદેશી બજારોમાં જઈ રહી છે. જેમ કે હિમાચલ પ્રદેશનું કાળું લસણ, કચ્છનું ડ્રેગન ફ્રુટ કે કમળ, મધ્યપ્રદેશનું સોયા મિલ્ક પાવડર, લદ્દાખનું કારકીચુ સફરજન, પંજાબનું કેવેન્ડિશ કેળું, જમ્મુનું ગુચ્ચી મશરૂમ, કર્ણાટકનું કાચું મધ, આવી અનેક પ્રોડક્ટ્સ છે જેનું વેચાણ ભારતમાં થાય છે. ઘણા દેશોની પહેલી પસંદ બની ગઈ છે, ઘણી પસંદ કરવામાં આવી રહી છે. તેનો અર્થ એ છે કે સમગ્ર વિશ્વમાં તમારા માટે એક વિશાળ બજાર બનાવવામાં આવી રહ્યું છે.
મિત્રો,
ભારતની અંદર પણ એક અન્ય પરિબળ ઉભરી રહ્યું છે. હું આ તરફ પણ તમારું ધ્યાન દોરવા માંગુ છું. આજે ભારતમાં શહેરીકરણ ઝડપથી વધી રહ્યું છે. વધતી તકો સાથે, ઘરની બહાર કામ કરતા લોકોની સંખ્યા પણ વધી રહી છે. આ કારણે પેકેજ્ડ ફૂડની માંગમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. આ અમારા ખેડૂતો, અમારા સ્ટાર્ટઅપ્સ અને નાના ઉદ્યમીઓ માટે અણધારી તકો ઊભી કરી રહ્યું છે. આ શક્યતાઓ માટે, આ મહત્વાકાંક્ષી નીતિઓ માટેની તમારી યોજનાઓ પણ એટલી જ મહત્વાકાંક્ષી હોવી જોઈએ.
મિત્રો,
ફૂડ પ્રોસેસિંગ સેક્ટરમાં ભારતની વૃદ્ધિ ગાથાના ત્રણ મુખ્ય સ્તંભો છે. નાના ખેડૂતો, નાના ઉદ્યોગો અને મહિલાઓ! અમે નાના ખેડૂતોની ભાગીદારી અને નફો વધારવા માટે અસરકારક પ્લેટફોર્મ તરીકે ખેડૂત ઉત્પાદન સંસ્થાઓ- FPO નો ઉપયોગ કર્યો છે. અમે ભારતમાં 10,000 નવા FPO બનાવી રહ્યા છીએ, જેમાંથી 7 હજાર પહેલાથી જ બની ચૂક્યા છે. આનાથી બજારની પહોંચ અને ખેડૂતો માટે પ્રોસેસિંગ સુવિધાઓની ઉપલબ્ધતા વધી રહી છે. નાના પાયાના ઉદ્યોગોની ભાગીદારી વધારવા માટે ફૂડ પ્રોસેસિંગમાં લગભગ 2 લાખ સૂક્ષ્મ સાહસોનું આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે. એક જિલ્લો એક ઉત્પાદન- ODOP જેવી યોજનાઓએ નાના ખેડૂતો અને નાના ઉદ્યોગોને પણ નવી ઓળખ આપી છે.
મિત્રો,
આજે ભારત વિશ્વને મહિલાઓના નેતૃત્વમાં વિકાસનો માર્ગ બતાવી રહ્યું છે. ભારતની અર્થવ્યવસ્થામાં મહિલાઓની ભાગીદારી સતત વધી રહી છે. ફૂડ પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગને પણ આનો ફાયદો થઈ રહ્યો છે. આજે ભારતમાં 9 કરોડથી વધુ મહિલાઓ સ્વ-સહાય જૂથો સાથે સંકળાયેલી છે. તમે બધા જાણો છો કે ભારતમાં હજારો વર્ષોથી ફૂડ સાયન્સની અગ્રણી વિજ્ઞાનીઓ મહિલાઓ રહી છે. આપણે જે ખાદ્યપદાર્થો અને ખોરાકની વિવિધતા જોઈએ છીએ તે ભારતીય મહિલાઓની કુશળતા અને જ્ઞાનનું પરિણામ છે. અથાણાં, પાપડ, ચિપ્સ, મુરબ્બા જેવી અનેક વસ્તુઓનું બજાર મહિલાઓ પોતાના ઘરેથી ચલાવી રહી છે.
ભારતીય મહિલાઓમાં ફૂડ પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગનું નેતૃત્વ કરવાની કુદરતી ક્ષમતા છે. આ માટે મહિલાઓ, કુટીર ઉદ્યોગો અને સ્વ-સહાય જૂથોને દરેક સ્તરે પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે. આજે આ કાર્યક્રમમાં પણ 1 લાખથી વધુ મહિલાઓને કરોડો રૂપિયાની બીજ મૂડી આપવામાં આવી હતી જેઓ મહિલા સ્વ-સહાય જૂથો ચલાવે છે અને મેં તે પહેલાથી જ અહીંથી તેમના ખાતામાં તકનીકી રીતે જમા કરાવ્યું છે. હું આ મહિલાઓને મારા વિશેષ અભિનંદન અને મારી શુભકામનાઓ પાઠવું છું.
મિત્રો,
ભારતમાં જેટલી સાંસ્કૃતિક વિવિધતા છે એટલી જ ખાદ્ય વૈવિધ્યતા છે. આપણી આ ખાદ્ય વૈવિધ્યતા વિશ્વના દરેક રોકાણકાર માટે ડિવિડન્ડ છે. આજે સમગ્ર વિશ્વમાં જે રીતે ભારત પ્રત્યે ઉત્સુકતા વધી છે, તે તમારા બધા માટે એક મોટી તક પણ લઈને આવી છે. વિશ્વભરના ખાદ્ય ઉદ્યોગને ભારતની ખાદ્ય પરંપરાઓમાંથી પણ ઘણું શીખવા જેવું છે.
અહીં એક વસ્તુ સદીઓથી આપણા જીવનનો ભાગ રહી છે, તે દરેક પરિવારની વિચારસરણીનો એક ભાગ છે. અહીં કહ્યું છે - 'યથા અન્નમ, તથા મનમ્'. એટલે કે આપણું મન પણ આપણે જે ખોરાક ખાઈએ છીએ તેવું બની જાય છે. એટલે કે, ખોરાક આપણા શારીરિક સ્વાસ્થ્ય માટે માત્ર એક મોટું પરિબળ નથી, પરંતુ તે આપણા માનસિક સ્વાસ્થ્યમાં પણ મોટી ભૂમિકા ભજવે છે. ભારતની ટકાઉ ખાદ્ય સંસ્કૃતિ હજારો વર્ષની વિકાસયાત્રાનું પરિણામ છે. આપણા પૂર્વજોએ આયુર્વેદ સાથે ખાદ્ય આદતોને જોડી છે. આયુર્વેદમાં કહેવાયું છે કે - 'રીટા-ભૂક' એટલે કે ઋતુ પ્રમાણે ખાવું, 'મિત ભુક' એટલે કે સંતુલિત આહાર, અને 'હિટ ભુક' એટલે કે સ્વસ્થ આહાર, આ ભારતની વૈજ્ઞાનિક સમજના મહત્વના ભાગો છે.
સદીઓથી ભારતમાંથી અનાજ અને ખાસ કરીને મસાલાના વેપાર દ્વારા સમગ્ર વિશ્વને ભારતના આ જ્ઞાનનો લાભ મળશે. આજે, જ્યારે આપણે વૈશ્વિક ખાદ્ય સુરક્ષા વિશે વાત કરીએ છીએ, જ્યારે વૈશ્વિક સ્વાસ્થ્યને લઈને ઘણી બધી ચિંતાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે જરૂરી બની ગયું છે કે આપણો ફૂડ પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગ પણ ટકાઉ અને તંદુરસ્ત ખોરાકની આદતોના આ પ્રાચીન જ્ઞાનને જાણે, સમજે અને લાગુ કરે.
ચાલો હું તમને બાજરીનું ઉદાહરણ આપું. આ વર્ષે વિશ્વ આંતરરાષ્ટ્રીય મિલ્સ વર્ષની ઉજવણી કરી રહ્યું છે. આપણે બધા જાણીએ છીએ કે બાજરી આપણી સુપરફૂડ બકેટનો એક ભાગ છે. ભારતમાં અમે તેને શ્રી અણ્ણાની ઓળખ આપી છે. સદીઓથી, મોટાભાગની સંસ્કૃતિઓમાં બાજરીને ખૂબ જ પ્રાધાન્ય આપવામાં આવતું હતું. પરંતુ, છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં, ભારત સહિત ઘણા દેશોમાં બાજરી ખાવાની આદતમાંથી બહાર નીકળી ગઈ છે. તેનાથી વૈશ્વિક સ્વાસ્થ્ય, ટકાઉ ખેતી અને ટકાઉ અર્થતંત્રને ભારે નુકસાન થયું છે.
ભારતની પહેલ પર આજે ફરી એકવાર વિશ્વમાં બાજરી અંગે જાગૃતિ અભિયાન શરૂ થયું છે. હું માનું છું કે, જે રીતે આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસ યોગને વિશ્વના ખૂણે ખૂણે લઈ ગયો, તેવી જ રીતે હવે બાજરી પણ વિશ્વના દરેક ખૂણે પહોંચશે. તાજેતરમાં, જ્યારે તે જ સ્થળે આયોજિત G20 સમિટમાં ભારતે વિશ્વના ટોચના નેતાઓની યજમાની કરી, ત્યારે તેમને પણ બાજરીમાંથી બનેલી વાનગીઓ પસંદ આવી.
આજે ભારતમાં ઘણી મોટી કંપનીઓ બાજરીમાંથી બનેલી પ્રોસેસ્ડ ફૂડ આઈટમ બજારમાં ઉતારી રહી છે. આ દિશામાં વધુમાં વધુ તકો કેવી રીતે ઊભી કરવી, ફૂડ માર્કેટમાં શ્રી અણ્ણાનો હિસ્સો કેવી રીતે વધારવો, તમે બધાએ આ અંગે ચર્ચા કરવી જોઈએ અને આ માટે સામૂહિક રોડમેપ તૈયાર કરવો જોઈએ, જેનાથી ઉદ્યોગ અને ખેડૂતો બંનેને ફાયદો થશે.
મિત્રો,
આ કોન્ફરન્સમાં તમારી સામે ઘણા ભવિષ્યવાદી વિષયો પર ચર્ચા થવા જઈ રહી છે. તમારે ઉદ્યોગ અને વિશાળ વૈશ્વિક હિતના બંને વિષયો પર ચર્ચા કરવી જોઈએ અને તે દિશામાં પગલાં લેવા જોઈએ. ઉદાહરણ તરીકે, જી20 જૂથે દિલ્હી ઘોષણામાં ટકાઉ કૃષિ, ખાદ્ય સુરક્ષા અને પોષણ સુરક્ષા પર ભાર મૂક્યો છે. ફૂડ પ્રોસેસિંગ સાથે સંકળાયેલા તમામ ભાગીદારોની આ બાબતમાં મોટી ભૂમિકા છે. આ માટે આપણે આપણી જાતને તૈયાર કરવી પડશે.
અમે દેશમાં 10 કરોડથી વધુ બાળકો, છોકરીઓ અને ગર્ભવતી મહિલાઓને પૌષ્ટિક આહાર પ્રદાન કરીએ છીએ. હવે ખોરાક વિતરણ કાર્યક્રમને વૈવિધ્યસભર ખાદ્ય ટોપલી તરફ લઈ જવાનો સમય છે. એ જ રીતે, આપણે લણણી પછીના નુકસાનને વધુ ઘટાડવું પડશે. પેકેજિંગમાં સારી ટેક્નોલોજી લાવવા માટે કામ કરવું પડશે. ખોરાકનો બગાડ અટકાવવો એ પણ ટકાઉ જીવનશૈલી માટે મોટો પડકાર છે. અમારી પ્રોડક્ટ એવી હોવી જોઈએ કે જેમાં કોઈ બગાડ ન થાય.
આમાં ટેક્નોલોજી પણ મહત્વનો ભાગ ભજવી શકે છે. આપણે નાશવંત ઉત્પાદનોની પ્રક્રિયા શક્ય તેટલી વધારવી પડશે. તેનાથી બગાડ ઘટશે, ખેડૂતોને પણ ફાયદો થશે અને ભાવની વધઘટ અટકાવવામાં પણ મદદ મળશે. આપણે ખેડૂતોના હિત અને ગ્રાહકોના સંતોષ વચ્ચે પણ સંતુલન જાળવવું પડશે. મને ખાતરી છે કે, આ ઇવેન્ટમાં આવા તમામ વિષયો પર વિગતવાર ચર્ચા કરવામાં આવશે. અહીં દોરવામાં આવેલા તારણો વિશ્વ માટે ટકાઉ અને ખાદ્ય સુરક્ષિત ભવિષ્યનો પાયો નાખશે.
ફરી એકવાર હું તમને બધાને મારી ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ આપું છું. અને હું, જે લોકો દિલ્હીમાં છે, દિલ્હીની આસપાસ છે અને જેમને વિષયોમાં રસ છે, પછી ભલે તેઓ કૃષિ યુનિવર્સિટીના વિદ્યાર્થીઓ હોય, સ્ટાર્ટઅપની દુનિયાના લોકો, ખેડૂત સંગઠનો ચલાવતા લોકો; હું તેમને ક્યારેક વિનંતી કરીશ... આ તહેવાર અહીં ત્રણ દિવસ ચાલશે; તમારે આવવું જ જોઈએ...બે-ચાર કલાક પસાર કરો...જુઓ દુનિયા કેટલી ઝડપથી બદલાઈ રહી છે. આપણે આપણા ખેતરમાંથી દરેક વસ્તુનો કેટલી રીતે ઉપયોગ કરી શકીએ? મૂલ્યવર્ધન દ્વારા આપણે આપણી આવક કેવી રીતે વધારી શકીએ? ઘણી વસ્તુઓ આજે અહીં હાજર છે.
મારી પાસે જેટલો સમય હતો, પરંતુ મને જેટલો સમય જોવા મળ્યો, તે ખરેખર પ્રભાવશાળી છે. અને તેથી જ હું તેમને દરેક સ્ટોલ પર જઈને તે વસ્તુઓને આગળ લઈ જવા માટે વિનંતી કરવા અહીં આવ્યો છું, તમે તેમાં પણ મૂલ્યવર્ધનનું કામ કરી શકો છો. પરંતુ હું દેશની જનતાને પણ કહીશ કે જેમને પણ દિલ્હી પહોંચવાની સંભાવના હોય તે ત્રણ દિવસનો લાભ લે અને આવા ભવ્ય કાર્યક્રમનો લાભ લે. આ અપેક્ષા સાથે આપ સૌને ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ.
ખૂબ ખૂબ આભાર!
