આ ખાસ પ્રસંગે મારી લાગણીઓ વ્યક્ત કરવા માટે આપે આપેલી તક બદલ હું ખૂબ આભારી છું.
માનનીય અધ્યક્ષજી,
ગૃહમાં ઘણા વિષયો પર ચર્ચા થાય છે. દરેક વ્યક્તિનું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ યોગદાન હોય છે, અને કેટલાક કડવા-મીઠા અનુભવો પણ હોય છે. પરંતુ આજે જ્યારે આવો પ્રસંગ આવે છે ત્યારે પક્ષની ભાવનાથી આગળ વધીને આપણા બધામાં સ્વાભાવિક રીતે જ એક સામાન્ય લાગણી ઉદ્ભવે છે, કેમ? આપણા આ સાથીઓ હવે કોઈ અન્ય ખાસ કાર્ય તરફ આગળ વધી રહ્યા છે. જેઓ અહીંથી જઈ રહ્યા છે, કેટલાક પાછા ફરવાના ઈરાદાથી વિદાય લઈ રહ્યા છે અને કેટલાક વિદાય પછી સામાજિક જીવનમાં કંઈક ખાસ યોગદાન આપવા માટે અહીં પોતાના અનુભવો પોતાની સાથે લઈ જઈ રહ્યા છે. જેઓ જઈ રહ્યા છે પણ પાછા નહીં ફરે, તેમને હું એમ પણ કહેવા માંગુ છું કે રાજકારણમાં કોઈ પૂર્ણવિરામ નથી. ભવિષ્ય પણ તમારી રાહ જોઈ રહ્યું છે અને તમારો અનુભવ અને તમારું યોગદાન રાષ્ટ્રના જીવનમાં હંમેશા યાદ રહેશે.
માનનીય અધ્યક્ષજી,
આ ગૃહમાં આપણા બધા માનનીય સભ્યો જે વિદાય લઈ રહ્યા છે - કેટલાક ગૃહ ચાલુ ન હોય ત્યારે વિદાય લઈ રહ્યા હશે અને કેટલાકને ગૃહ દરમિયાન વિદાય આપી રહ્યા હશે. જોકે, આ બધા વિદાય લઈ રહેલા માનનીય સાંસદોએ ઉત્કૃષ્ટ યોગદાન આપ્યું છે. તેથી, હું જરૂરથી કહીશ કે, આદરણીય દેવેગૌડા જી, આદરણીય ખડગે જી અને આદરણીય શરદ પવાર જી - આ એવા વરિષ્ઠ વ્યક્તિઓ છે જેમણે સંસદીય કામગીરીમાં અડધાથી વધુ જીવન વિતાવ્યું છે. આટલા વ્યાપક અનુભવ પછી પણ, બધા નવા સાંસદોએ આવા સમર્પણ સાથે ગૃહમાં આવવાનું, શક્ય તેટલું યોગદાન આપવાનું, સમાજ દ્વારા તેમને સોંપવામાં આવેલી જવાબદારીઓ પ્રત્યે સંપૂર્ણ સમર્પિત રહેવાનું શીખવું જોઈએ. આ આપણા બધા માટે આ વરિષ્ઠ સભ્યો પાસેથી શીખવા જેવું છે. અને હું તેમના યોગદાનની ખૂબ પ્રશંસા કરું છું, કારણ કે આટલો લાંબો કાર્યકાળ નાનો નથી; તે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. તેવી જ રીતે, આપણા ઉપાધ્યક્ષ હરિવંશ જી પણ વિદાય લઈ રહ્યા છે. હરિવંશ જીને લાંબા સમયથી આ ગૃહમાં પોતાની જવાબદારીઓ નિભાવવાની તક મળી છે. તેઓ ખૂબ જ મૃદુભાષી છે અને ગૃહ ચલાવવામાં દરેકનો વિશ્વાસ મેળવવા માટે સતત પ્રયત્નશીલ રહ્યા છે. મેં જોયું છે કે સંકટના સમયમાં, ડેપ્યુટી સ્પીકરને ઘણીવાર કાર્યભાર સંભાળવાનું કામ સોંપવામાં આવે છે. તેમની પાસે બહોળો અનુભવ છે અને તેઓ દરેકને સારી રીતે જાણે છે. પરંતુ તેમનું યોગદાન પણ છે. અને જ્યારે પણ, અને મેં જોયું છે કે જ્યારે ગૃહ ચાલુ ન હોય, ત્યારે તેઓ દેશના દરેક ખૂણામાં યુવાનોને મળે છે, તેમને વર્તમાન પરિસ્થિતિ વિશે માહિતી આપે છે અને તેમનામાં રાષ્ટ્ર પ્રત્યેની પોતાની ભાવના જગાડે છે. આ પણ એક સતત કાર્ય છે. તેઓ માત્ર કલમના માસ્ટર જ નથી, પરંતુ એક મહેનતુ તરીકે, હું એમ પણ કહીશ કે તેમણે ભારતના દરેક ખૂણાની મુલાકાત લીધી છે અને પોતાનું કાર્ય કર્યું છે.
માનનીય અધ્યક્ષજી,
ક્યારેક-ક્યારેક એક સમયે અમે સાંભળતા હતા કે ગૃહમાં હાસ્ય અને વ્યંગ માટે પુષ્કળ તકો ઉપલબ્ધ છે. આજકાલ, કદાચ આ ધીમે ધીમે ઓછી થઈ રહી છે, કારણ કે 24x7 મીડિયા જગત દરેકને જાગૃત રાખે છે. જોકે, આપણા આઠવલે જી તેઓ સદાબહાર છે, આઠવલે જઈ રહ્યા છે, પરંતુ અહીં કોઈને કોઈ ખોટ નહીં અનુભવાય. મને વિશ્વાસ છે કે તેઓ પુષ્કળ પ્રમાણમાં વ્યંગ અને હાસ્ય સેવા આપતા રહેશે.
માનનીય અધ્યક્ષજી,
દર બે વર્ષે એક મોટું જૂથ આપણા ગૃહમાંથી બહાર નીકળે છે. જોકે, સિસ્ટમ એવી છે કે જે નવું જૂથ આવે છે તેને બીજા સાથીદારો જેવો અનુભવ હોય છે જે લાંબા સમયથી, ચાર વર્ષથી અહીં બેઠા છે. નવા સભ્યોને તરત જ તેમની પાસેથી કંઈક શીખવાની તક મળે છે. તેથી, એક રીતે, આ સ્થાનનો વારસો, તે સતત પ્રક્રિયા, હંમેશા રહે છે; આ એક મોટો ફાયદો છે. મને વિશ્વાસ છે કે જેઓ આ વખતે નથી જઈ રહ્યા, અને નવા માનનીય સાંસદો જે આવશે, તેઓ પણ તેમના અનુભવનો લાભ મેળવશે અને તેમના યોગદાનથી ગૃહ પણ સમૃદ્ધ થશે. મને આમાં પૂર્ણ વિશ્વાસ છે.
માનનીય અધ્યક્ષજી,
આપણે જાણીએ છીએ કે જીવનમાં કે જાહેર જીવનમાં, જ્યારે પણ કોઈ મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લેવાનો હોય છે, ત્યારે પરિવારના સભ્યો સાથે બેસીને આ કરવાનું નક્કી કરે છે, પરંતુ પછી પણ તેઓ કહે છે, "અરે, આ કરો, તેમને પૂછો, કોઈ વરિષ્ઠ પાસેથી બીજો અભિપ્રાય લો." પરિવારના વરિષ્ઠ લોકો કહેશે, "આસપાસ જુઓ, તે ખૂબ અનુભવી છે. તેને પૂછો કે તે શું વિચારે છે." જો કોઈ બીમાર હોય, તો પણ તેઓ કહેશે, "અરે, આ કરો, બીજા ડૉક્ટરનો અભિપ્રાય લો." બીજા અભિપ્રાયો અતિ મહત્વપૂર્ણ છે. મારું માનવું છે કે આ બીજા અભિપ્રાયમાં આપણી સંસદીય પ્રણાલીમાં પ્રચંડ શક્તિ છે. નિર્ણય એક ઘરમાં લેવામાં આવે છે, પછી તે બીજા ઘરમાં બીજા અભિપ્રાય માટે પાછો આવે છે. જો તે આ ઘરમાં હોય, તો તે બીજા અભિપ્રાય માટે તે ઘરમાં જાય છે. અને આ બીજો અભિપ્રાય સમગ્ર ચર્ચામાં, સમગ્ર નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયામાં એક નવું પરિમાણ ઉમેરે છે અને મારું માનવું છે કે તે આપણી નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયાને સમૃદ્ધ બનાવે છે. તેથી, આ ગૃહમાં બેઠેલા માનનીય સાંસદો માટે એક ખુલ્લું વલણ છે કે જો આ ગૃહમાં નહીં, તો તે ગૃહમાં એક સારો નવો અભિપ્રાય ઉભરી આવશે, જો તે ગૃહમાં નહીં, તો આ ગૃહમાં. તો આ બીજો અભિપ્રાય આપણા લોકશાહીમાં એક મોટું યોગદાન છે, જે વારસો આપણે જાળવી રાખવો પડશે. નિવૃત્ત થઈ રહેલા આપણા માનનીય સાંસદોએ ચોક્કસપણે યોગદાન આપ્યું છે અને હું આ માટે તેમનો આભાર પણ માનું છું.
માનનીય અધ્યક્ષજી,
આપણા માનનીય સાંસદો જે વિદાય લઈ રહ્યા છે તેમને નજીકના ભવિષ્યમાં આ તક નહીં મળે. જોકે, આ માનનીય સાંસદોને જૂના સંસદ ભવન અને નવા સંસદ ભવન બંનેમાં બેસવાની તક મળી છે. તેમને બંને ઇમારતોમાં રાષ્ટ્રના કલ્યાણમાં યોગદાન આપવાની તક મળી છે. તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન, તેમને આ નવા ગૃહની નિર્માણ પ્રક્રિયા અને નવા ગૃહની નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવાની તક પણ મળી છે. આ તેમના જીવનમાં એક ખાસ યાદ હશે, નવી સ્મૃતિ રહેશે.
માનનીય અધ્યક્ષજી,
હું બધા માનનીય સાંસદોનો આભાર માનું છું અને મારું માનવું છે કે આ ગૃહ એક વિશાળ ખુલ્લી યુનિવર્સિટી છે. અહીં આપણને રાષ્ટ્રીય જીવનની ઘણી ઝીણવટભરી બાબતોથી પરિચિત થવાની તક મળે છે. એક રીતે, આપણને શિક્ષણ અને દીક્ષા મળે છે. અહીં વિતાવેલા આ છ વર્ષ આપણા જીવનને આકાર આપવા અને રાષ્ટ્રીય જીવનને આકાર આપવામાં ફાળો આપવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયાનો ભાગ છે. તે આપણા પોતાના જીવનને આકાર આપવાની પણ એક અમૂલ્ય તક છે. તેથી, જ્યારે માનનીય સાંસદો અહીં આવે છે, ત્યારે તેમની સમજણ અને ક્ષમતાઓ અનેક ગણી વધી જાય છે અને વિસ્તૃત થાય છે, જે તેમની સાથે અનુભવની એક પ્રચંડ શક્તિ લાવે છે. હવે, તેમના ગયા પછી પણ તેઓ રાષ્ટ્રના જીવનમાં યોગદાન આપતા રહે છે. તેઓ પોતાની રીતે સિસ્ટમનો ભાગ બની શકે છે અથવા ન પણ બની શકે, પરંતુ તેમનું અમૂલ્ય યોગદાન ચાલુ રહે. તેમનો અનુભવ રાષ્ટ્રને ઘડવામાં હંમેશા ઉપયોગી બને. આ બધા માનનીય સાંસદોને મારી શુભકામનાઓ છે. અને ફરી એકવાર, હું બધા માનનીય સાંસદોના યોગદાનનો સ્વીકાર કરું છું અને કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરું છું.
ખુબ ખુબ આભાર.
