WHO ડાયરેક્ટર જનરલ, આપણા તુલસી ભાઈ, ડૉ. ટેડ્રોસ, કેન્દ્રીય આરોગ્ય મંત્રાલયમાં મારા સાથી, જે.પી. નડ્ડા, આયુષ રાજ્યમંત્રી પ્રતાપરાવ જાધવ, આ કાર્યક્રમ સાથે સંકળાયેલા અન્ય દેશોના બધા મંત્રીઓ, વિવિધ દેશોના રાજદૂતો, બધા આદરણીય પ્રતિનિધિઓ, પરંપરાગત દવાના ક્ષેત્રમાં કામ કરતા બધા મહાનુભાવો, દેવીઓ અને સજ્જનો!
આજે પરંપરાગત દવા પર બીજા WHO ગ્લોબલ સમિટનો સમાપન દિવસ છે. છેલ્લા ત્રણ દિવસમાં, પરંપરાગત દવા ક્ષેત્રના વિશ્વભરના નિષ્ણાતોએ ગંભીર અને અર્થપૂર્ણ ચર્ચાઓમાં ભાગ લીધો છે. મને આનંદ છે કે ભારત આ માટે એક મજબૂત પ્લેટફોર્મ તરીકે સેવા આપી રહ્યું છે, અને WHO એ પણ આમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવી છે. આ સફળ કાર્યક્રમ માટે હું WHO, આયુષ મંત્રાલય, ભારત સરકાર અને અહીં હાજર રહેલા તમામ સહભાગીઓનો હૃદયપૂર્વક આભાર વ્યક્ત કરું છું.
મિત્રો,
આપણું સૌભાગ્ય છે અને ભારત માટે ગર્વની વાત છે કે ભારતના જામનગરમાં WHO ગ્લોબલ સેન્ટર ફોર ટ્રેડિશનલ મેડિસિન સ્થાપિત થયું છે. 2022 માં ટ્રેડિશનલ મેડિસિન પરના પ્રથમ સમિટમાં, વિશ્વએ અમને ખૂબ વિશ્વાસ સાથે આ જવાબદારી સોંપી. અમે બધા ખુશ છીએ કે આ ગ્લોબલ સેન્ટરની ખ્યાતિ અને પ્રભાવ સ્થાનિકથી વૈશ્વિક સ્તરે વિસ્તરી રહ્યો છે. આ સમિટની સફળતા તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. આ સમિટમાં પરંપરાગત જ્ઞાન અને આધુનિક પ્રથાઓ એક સાથે આવી રહી છે. અહીં ઘણી નવી પહેલો પણ શરૂ કરવામાં આવી છે, જે તબીબી વિજ્ઞાન અને સર્વાંગી સ્વાસ્થ્યના ભવિષ્યને બદલી શકે છે. સમિટમાં વિવિધ દેશોના આરોગ્ય પ્રધાનો અને પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે વ્યાપક સંવાદ પણ જોવા મળ્યો. આ સંવાદે સંયુક્ત સંશોધન, સરળ નિયમોને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે અને તાલીમ અને જ્ઞાન વહેંચણી માટે નવા માર્ગો ખોલ્યા છે. ભવિષ્યમાં ટ્રેડિશનલ મેડિસિન સુરક્ષિત અને વધુ વિશ્વસનીય બનાવવામાં આ સહયોગ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે.
મિત્રો,
આ સમિટમાં ઘણા મહત્વપૂર્ણ વિષયો પર થયેલી સર્વસંમતિ આપણી મજબૂત ભાગીદારીનું પ્રતિબિંબ છે. સંશોધનને મજબૂત બનાવવા, પરંપરાગત દવામાં ડિજિટલ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ વધારવા અને સમગ્ર વિશ્વ જેના પર વિશ્વાસ કરી શકે તેવા નિયમનકારી માળખા બનાવવાથી પરંપરાગત દવાને ખૂબ જ સશક્ત બનાવવામાં આવશે. અહીં યોજાયેલા એક્સ્પોમાં પરંપરા અને ટેકનોલોજી વચ્ચે એક નવો સહયોગ પણ દર્શાવવામાં આવ્યો હતો, જેમાં ડિજિટલ હેલ્થ ટેકનોલોજી, એઆઈ-આધારિત સાધનો, સંશોધન નવીનતા અને આધુનિક વેલનેસ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યું હતું. જ્યારે આ બધા એક સાથે આવે છે, ત્યારે વૈશ્વિક સ્વાસ્થ્યમાં વધુ અસરકારકતાની સંભાવના વધે છે. તેથી, વૈશ્વિક દ્રષ્ટિકોણથી આ સમિટની સફળતા મહત્વપૂર્ણ છે.
મિત્રો,
યોગ પરંપરાગત દવાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. યોગે વિશ્વને આરોગ્ય, સંતુલન અને સુમેળનો માર્ગ બતાવ્યો છે. ભારતના પ્રયાસો અને 175 થી વધુ દેશોના સમર્થનથી, સંયુક્ત રાષ્ટ્રએ 21 જૂનને યોગ દિવસ તરીકે જાહેર કર્યો છે. વર્ષોથી, આપણે યોગને વિશ્વના દરેક ખૂણામાં પહોંચતા જોયો છે. યોગના પ્રચાર અને વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપનારા દરેક વ્યક્તિની હું પ્રશંસા કરું છું. આજે, આવા કેટલાક પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિઓને પીએમનો એવોર્ડ એનાયત કરવામાં આવ્યો છે. પ્રતિષ્ઠિત જ્યુરી સભ્યોએ આ એવોર્ડ વિજેતાઓને સખત પસંદગી પ્રક્રિયા દ્વારા પસંદ કર્યા છે. આ બધા વિજેતાઓ યોગ પ્રત્યે સમર્પણ, શિસ્ત અને આજીવન પ્રતિબદ્ધતાને રજૂ કરે છે. તેમનું જીવન દરેક માટે પ્રેરણારૂપ છે. હું બધા સન્માનિત વિજેતાઓને હૃદયપૂર્વક અભિનંદન આપું છું અને મારી શુભેચ્છાઓ પાઠવું છું.
મિત્રો,
મને એ જાણીને પણ આનંદ થયો કે સમિટના પરિણામોને ટકાઉ બનાવવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પગલું લેવામાં આવ્યું છે. એક વૈશ્વિક પ્લેટફોર્મ, ટ્રેડિશનલ મેડિસિન ગ્લોબલ લાઇબ્રેરી, શરૂ કરવામાં આવી છે, જે પરંપરાગત દવા સંબંધિત વૈજ્ઞાનિક ડેટા અને નીતિ દસ્તાવેજોને એક જ જગ્યાએ સુરક્ષિત કરશે. આ દરેક દેશ માટે ઉપયોગી માહિતીની સમાન પહોંચને સરળ બનાવશે. આ લાઇબ્રેરીની જાહેરાત ભારતના G20 પ્રમુખપદ દરમિયાન પ્રથમ WHO ગ્લોબલ સમિટમાં કરવામાં આવી હતી. આજે, આ પ્રતિજ્ઞા સાકાર થઈ છે.
મિત્રો,
અહીં વિવિધ દેશોના આરોગ્ય મંત્રીઓએ વૈશ્વિક ભાગીદારીનું એક અદ્ભુત ઉદાહરણ રજૂ કર્યું છે. ભાગીદારો તરીકે, તમે ધોરણો, સલામતી અને રોકાણ જેવા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરી છે. આ સંવાદમાંથી ઉભરી આવેલ દિલ્હી ઘોષણાપત્ર આવનારા વર્ષો માટે એક સહિયારા રોડમેપ તરીકે સેવા આપશે. હું આ સંયુક્ત પ્રયાસ માટે વિવિધ દેશોના માનનીય મંત્રીઓની પ્રશંસા કરું છું અને તેમના સમર્થન બદલ કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરું છું.
મિત્રો,
આજે, દિલ્હીમાં WHO દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા પ્રાદેશિક કાર્યાલયનું પણ ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવ્યું હતું. આ ભારત તરફથી એક નમ્ર ભેટ છે. તે એક વૈશ્વિક કેન્દ્ર છે જે સંશોધન, નિયમન અને ક્ષમતા નિર્માણને પ્રોત્સાહન આપશે.
મિત્રો,
ભારત પણ વિશ્વભરમાં ઉપચારની ભાગીદારી પર ભાર મૂકી રહ્યું છે. હું તમારી સાથે બે મહત્વપૂર્ણ સહયોગ શેર કરવા માંગુ છું. પ્રથમ, અમે દક્ષિણ અને દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં અમારા પડોશી દેશો, BIMSTEC દેશો માટે શ્રેષ્ઠતા કેન્દ્ર સ્થાપિત કરી રહ્યા છીએ. બીજું, અમે જાપાન સાથે સહયોગ શરૂ કર્યો છે. આ વિજ્ઞાન, પરંપરાગત પ્રથાઓ અને આરોગ્યને એકીકૃત કરવાનો પ્રયાસ છે.
મિત્રો,
આ વખતે આ સમિટનો વિષય Restoring Balance: The Science and Practice of Health and Well-being’, Restoring Balance' છે. સંતુલન પુનઃસ્થાપિત કરવું એ સર્વાંગી સ્વાસ્થ્યનો પાયાનો વિચાર રહ્યો છે. તમે બધા નિષ્ણાતો સારી રીતે જાણો છો કે આયુર્વેદમાં, સંતુલન સ્વાસ્થ્યનો પર્યાય છે. જે લોકોનું શરીર આ સંતુલન જાળવી રાખે છે તેઓ જ સ્વસ્થ છે. આજકાલ, આપણે જોઈ રહ્યા છીએ કે ડાયાબિટીસથી લઈને હાર્ટ એટેક, ડિપ્રેશનથી લઈને કેન્સર સુધીના મોટાભાગના રોગો પાછળ જીવનશૈલીનું અસંતુલન એક મુખ્ય કારણ છે. કાર્ય-જીવન અસંતુલન, આહાર અસંતુલન, ઊંઘનું અસંતુલન, આંતરડાના માઇક્રોબાયોમ અસંતુલન, કેલરી અસંતુલન, ભાવનાત્મક અસંતુલન - આજે આ અસંતુલનથી ઘણા વૈશ્વિક સ્વાસ્થ્ય પડકારો ઉદ્ભવી રહ્યા છે. અભ્યાસો આ સાબિત કરી રહ્યા છે, ડેટા એ પણ દર્શાવે છે કે તમે બધા આરોગ્ય નિષ્ણાતો આ બાબતોને વધુ સારી રીતે સમજો છો. જો કે, હું ચોક્કસપણે ભાર મૂકીશ કે 'સંતુલન પુનઃસ્થાપિત કરવું' માત્ર એક વૈશ્વિક કારણ નથી, પરંતુ એક વૈશ્વિક કટોકટી પણ છે. આનો સામનો કરવા માટે, આપણે વધુ ઝડપી પગલાં લેવા જોઈએ.
મિત્રો,
21મી સદીના આ સમયગાળામાં, જીવનનું સંતુલન જાળવવાનો પડકાર વધુ મોટો બનવા જઈ રહ્યો છે. AI અને રોબોટિક્સના રૂપમાં ટેકનોલોજીના નવા યુગનું આગમન માનવ ઇતિહાસમાં સૌથી મોટા ફેરફારો લાવી રહ્યું છે. આવનારા વર્ષોમાં, આપણી જીવનશૈલી અભૂતપૂર્વ રીતે બદલાશે. તેથી, આપણે એ પણ ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ કે જીવનશૈલીમાં આવા અચાનક ફેરફારો, શારીરિક શ્રમ વિના સંસાધનો અને સુવિધાઓની ઉપલબ્ધતા, માનવ શરીર માટે અભૂતપૂર્વ પડકારો ઉભા કરશે. તેથી, પરંપરાગત આરોગ્યસંભાળમાં, આપણે ફક્ત વર્તમાનની જરૂરિયાતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ નહીં. ભવિષ્ય માટે આપણી પાસે પણ એક સહિયારી જવાબદારી છે.
મિત્રો,
પરંપરાગત દવા વિશે વાત કરતી વખતે, સ્વાભાવિક રીતે એક પ્રશ્ન ઉભો થાય છે. આ પ્રશ્ન સલામતી અને પુરાવા સાથે સંબંધિત છે. ભારત આજે આ દિશામાં સતત કામ કરી રહ્યું છે. આ સમિટમાં, તમે બધાએ અશ્વગંધાનું ઉદાહરણ જોયું છે. સદીઓથી આપણી પરંપરાગત તબીબી પ્રણાલીઓમાં તેનો ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. COVID-19 દરમિયાન, તેની વૈશ્વિક માંગ ઝડપથી વધી, અને તેનો ઉપયોગ ઘણા દેશોમાં થવા લાગ્યો. ભારત તેના સંશોધન અને પુરાવા-આધારિત માન્યતા દ્વારા અશ્વગંધાનો પ્રચાર કરી રહ્યું છે. આ સમિટ દરમિયાન અશ્વગંધા પર એક ખાસ વૈશ્વિક ચર્ચાનું પણ આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતોએ તેની સલામતી, ગુણવત્તા અને ઉપયોગોની ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરી. ભારત આવી સમય-ચકાસાયેલ ઔષધિઓને વૈશ્વિક જાહેર આરોગ્યનો ભાગ બનાવવા માટે સંપૂર્ણપણે પ્રતિબદ્ધ છે.
મિત્રો,
પરંપરાગત દવા વિશે એક ધારણા હતી કે તેની ભૂમિકા સુખાકારી અથવા જીવનશૈલી સુધી મર્યાદિત હતી. પરંતુ આજે, આ ધારણા ઝડપથી બદલાઈ રહી છે. પરંપરાગત દવા ગંભીર પરિસ્થિતિઓમાં પણ અસરકારક ભૂમિકા ભજવી શકે છે. આ વિચાર સાથે, ભારત આ ક્ષેત્રમાં આગળ વધી રહ્યું છે. મને એ જણાવતા આનંદ થાય છે કે આયુષ મંત્રાલય અને WHO-પરંપરાગત દવા કેન્દ્રે એક નવી પહેલ શરૂ કરી છે. બંનેએ ભારતમાં સંકલિત કેન્સર સંભાળને મજબૂત બનાવવા માટે સંયુક્ત પ્રયાસ કર્યો છે. આ પહેલ હેઠળ, પરંપરાગત તબીબી પ્રણાલીઓને આધુનિક કેન્સર સારવાર સાથે સંકલિત કરવાના પ્રયાસો કરવામાં આવશે. આ પહેલ પુરાવા-આધારિત માર્ગદર્શિકા વિકસાવવામાં પણ મદદ કરશે. ભારતમાં ઘણી અગ્રણી સંસ્થાઓ એનિમિયા, સંધિવા અને ડાયાબિટીસ સહિત આવા મહત્વપૂર્ણ આરોગ્ય મુદ્દાઓ પર ક્લિનિકલ અભ્યાસ કરી રહી છે. ભારતમાં ઘણા સ્ટાર્ટ-અપ્સ પણ આ ક્ષેત્રમાં ઉભરી આવ્યા છે. યુવાનો પ્રાચીન પરંપરાઓ સાથે દળોમાં જોડાઈ રહ્યા છે. આ બધા પ્રયાસો પરંપરાગત દવાને નવી ઊંચાઈઓ પર લઈ જઈ રહ્યા છે.
મિત્રો,
આજે, પરંપરાગત દવા એક નિર્ણાયક તબક્કે ઉભી છે. વિશ્વની મોટી વસ્તી લાંબા સમયથી તેના પર આધાર રાખે છે. છતાં, પરંપરાગત દવાને તે દરજ્જો મળ્યો નથી જેને તે લાયક છે. તેથી, આપણે વિજ્ઞાન દ્વારા વિશ્વાસ મેળવવો જોઈએ. આપણે તેની પહોંચ વધારવી જોઈએ. આ જવાબદારી કોઈ એક દેશની નથી; તે આપણા બધાની સહિયારી જવાબદારી છે. છેલ્લા ત્રણ દિવસમાં આ સમિટમાં જોવા મળેલી ભાગીદારી, સંવાદ અને પ્રતિબદ્ધતાએ આપણી માન્યતાને વધુ મજબૂત બનાવી છે કે વિશ્વ આ દિશામાં સાથે મળીને આગળ વધવા માટે તૈયાર છે. ચાલો આપણે વિશ્વાસ, આદર અને જવાબદારી સાથે પરંપરાગત દવાને આગળ વધારવાનો સંકલ્પ કરીએ. ફરી એકવાર, હું આ સમિટ માટે આપ સૌને અભિનંદન આપું છું. ખૂબ ખૂબ આભાર.
