પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ આજે ભગવાન મહાવીર જયંતીના શુભ અવસરે ગુજરાતના ગાંધીનગરમાં કોબા તીર્થ ખાતે 'સમ્રાટ સંપ્રતિ સંગ્રહાલય' (જૈન હેરીટેજ મ્યુઝિયમ) નું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું. શ્રી મોદીએ કહ્યું, "કોબા તીર્થ આધ્યાત્મિક શાંતિથી તરબતર છે, એક એવું સ્થળ જ્યાં કેટલાય જૈન મુનિઓ અને સંતોની તપસ્યા અભિવ્યક્તિ પામે છે અને જ્યાં સર્જન અને સેવા કુદરતી રીતે ખીલે છે."
કોબા તીર્થની સ્થાયી પરંપરાઓ પર પ્રકાશ પાડતા, પ્રધાનમંત્રીએ નોંધ્યું હતું કે વર્ષોથી આ પવિત્ર સ્થળ પર અભ્યાસ, સાધના અને આત્મ-શિસ્તની પરંપરાઓ ખીલી રહી છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે મૂલ્યોનું જતન, સંસ્કારોનું સંવર્ધન અને જ્ઞાનનું પોષણ એ 'ત્રિવેણી' રચે છે, તે સંગમ જે ભારતીય સભ્યતાનો પાયો છે. શ્રી મોદીએ મક્કમતાથી કહ્યું, "આ ત્રિવેણીને અવિરત વહેતી રાખવી એ આપણા સૌની સહિયારી જવાબદારી છે."
પ્રધાનમંત્રીએ ખુશી વ્યક્ત કરી હતી કે જૈન ધર્મનું કાલાતીત જ્ઞાન અને ભારતનો સમૃદ્ધ વારસો હવે જૈન હેરીટેજ મ્યુઝિયમ દ્વારા આવનારી સદીઓ માટે સાચવવામાં આવી રહ્યો છે, જે સંતો દ્વારા પ્રાચીન જ્ઞાનને નવી પેઢી સમક્ષ નવા અને આધુનિક સ્વરૂપમાં પ્રસ્તુત કરવા માટે કલ્પવામાં આવ્યું હતું. પ્રધાનમંત્રી મોદીએ જણાવ્યું હતું કે, "આજે, તે ભવ્ય વિઝન 'સમ્રાટ સંપ્રતિ સંગ્રહાલય' ના સ્વરૂપમાં સાકાર થયું છે, જે જૈન દર્શન, ભારતીય સંસ્કૃતિ અને આપણા પ્રાચીન વારસાનું પવિત્ર કેન્દ્ર છે."
પ્રધાનમંત્રીએ તમામ જૈન મુનિઓ, સંતો અને હજારો સમર્પિત વ્યક્તિઓને અભિનંદન પાઠવ્યા હતા જેમણે આ પ્રયાસમાં અપાર ફાળો આપ્યો હતો. વારસાના જતનમાં નવીનતાના મહત્વ પર ભાર મૂકતા તેમણે નિરીક્ષણ કર્યું કે જ્યારે પ્રાચીન જ્ઞાન નવી રીતે રજૂ કરવામાં આવે છે, ત્યારે વારસો સમૃદ્ધ બને છે અને ભવિષ્યની પેઢીઓને નવેસરથી પ્રેરણા મળે છે. તેમણે ટિપ્પણી કરી, "સમ્રાટ સંપ્રતિ સંગ્રહાલય ભારતના કરોડો લોકોનું છે અને તે આપણા ગૌરવશાળી ભૂતકાળના પ્રમાણપત્ર તરીકે ઊભું છે."
સમ્રાટ સંપ્રતિના ઐતિહાસિક મહત્વ વિશે વાત કરતા, પ્રધાનમંત્રીએ અવલોકન કર્યું કે જ્યારે ઘણી સંસ્કૃતિઓએ મહાન ચિંતકો અને દાર્શનિકો પેદા કર્યા, ત્યારે વિશ્વના કેટલાક ભાગોમાં શાસકો અવારનવાર સત્તાના પ્રશ્ન સામે આદર્શો છોડી દેતા હતા, જેનાથી વિચાર અને શાસન વચ્ચે ખાઈ ઊભી થતી હતી. તેમણે નોંધ્યું કે સમ્રાટ સંપ્રતિ માત્ર ઐતિહાસિક રાજા ન હતા પરંતુ ભારતના દર્શન અને અભ્યાસને જોડતો સેતુ હતા. શ્રી મોદીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે, "ભારતમાં, સમ્રાટ સંપ્રતિ જેવા શાસકોએ સત્તાને સેવા અને સાધના તરીકે ગણી, સિંહાસન પરથી અહિંસાનો વિસ્તાર કર્યો અને અત્યંત વૈરાગ્ય અને નિઃસ્વાર્થભાવે સત્ય, અસ્તેય (ચોરી ન કરવી) અને અપરિગ્રહ (સંગ્રહ ન કરવો) નો પ્રચાર કર્યો."
પ્રધાનમંત્રીએ નોંધ્યું હતું કે સંગ્રહાલયની રચના વિચારપૂર્વક કરવામાં આવી છે જેથી દરેક પગલું ભારતની ભવ્યતા દર્શાવે, તેની સાત ગેલેરીઓ રાષ્ટ્રની વિવિધતા અને સાંસ્કૃતિક સમૃદ્ધિની ઘોષણા કરે છે. તેમણે પહેલી ગેલેરી નવપદ (અરિહંત, સિદ્ધ, આચાર્ય, ઉપાધ્યાય, સાધુ) અને સમ્યક દર્શન, સમ્યક જ્ઞાન, સમ્યક ચારિત્ર અને સમ્યક તપના ચાર સિદ્ધાંતો દર્શાવતી અને ત્રીજી ગેલેરી, જે તીર્થંકરોની વાર્તાઓ અને ઉપદેશોને કલાત્મક રીતે જીવંત કરે છે તેની હાઇલાઇટ્સ આપી હતી. પ્રધાનમંત્રી મોદીએ અવલોકન કર્યું, "જ્યારે જ્ઞાન 'સમ્યક' (યોગ્ય) હોય છે, ત્યારે તે સમભાવ અને સેવાનો પાયો બને છે."
મ્યુઝિયમ જૈન વારસાની સાથે ભારતની અન્ય ધાર્મિક પરંપરાઓ - વૈદિક, બૌદ્ધ અને અન્ય - નું પણ ગૌરવપૂર્વક પ્રતિનિધિત્વ કરે છે તે તરફ નિર્દેશ કરતા, પ્રધાનમંત્રીએ ભારતની સૌથી મોટી તાકાત: તેની વિવિધતા અને વિવિધતામાં એકતા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે નોંધ્યું કે જ્યારે વિશ્વએ ધર્મ અને સંપ્રદાયના નામે સંઘર્ષો જોયા છે, ત્યારે આ મ્યુઝિયમ મેઘધનુષની જેમ તમામ પરંપરાઓને એકસાથે રજૂ કરે છે - વેદ, પુરાણ, આયુર્વેદ, યોગ અને દર્શન સુમેળપૂર્વક સાથે ઊભા છે. "આ માત્ર ભારતમાં જ થઈ શકે છે," તેમણે પુષ્ટિ આપી.
પ્રવર્તમાન વૈશ્વિક અસ્થિરતા અને અશાંતિનો ઉલ્લેખ કરતા, પ્રધાનમંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે આ સંગ્રહાલયમાં સમાવિષ્ટ વારસો અને સંદેશ માત્ર ભારત માટે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર માનવતા માટે ગહન મહત્વ ધરાવે છે. તેમણે આશા વ્યક્ત કરી હતી કે વિશ્વભરમાંથી જિજ્ઞાસુ મુલાકાતીઓ, વિદ્યાર્થીઓ અને સંશોધકોની સંખ્યા સતત વધતી રહેશે. શ્રી મોદીએ વિનંતી કરી, "જેઓ અહીં મુલાકાત લે છે તેઓએ ભારત અને જૈન ધર્મના ઉપદેશોને વિશ્વના ખૂણે-ખૂણે લઈ જવા જોઈએ."
પ્રધાનમંત્રીએ યાદ કર્યું કે કેવી રીતે ભારતની પ્રાચીન યુનિવર્સિટીઓ જેવી કે તક્ષશિલા અને નાલંદા લાખો હસ્તપ્રતોથી ભરેલી હતી, જે ધાર્મિક સંકુચિતતાથી પ્રેરાઈને વિદેશી આક્રમણકારો દ્વારા નાશ કરવામાં આવી હતી. તેમણે નોંધ્યું કે તે મુશ્કેલ સમયમાં, સામાન્ય લોકોએ પેઢી દર પેઢી બાકીની હસ્તપ્રતો સાચવી રાખી હતી, અને આચાર્ય ભગવંત શ્રી પદ્મસાગર સૂરીશ્વરજી મહારાજ સાહેબના અસાધારણ સમર્પણની પ્રશંસા કરી હતી, જેમણે સાઠ વર્ષ ગામડે-ગામડે અને શહેરે-શહેરે પ્રવાસ કરીને દેશના ખૂણે-ખૂણે હસ્તપ્રતોની શોધમાં વિતાવ્યા હતા. શ્રી મોદીએ વધુ જણાવ્યું હતું કે, "તાડપત્રો અને ભોજપત્રો પર લખાયેલી ત્રણ લાખથી વધુ હસ્તપ્રતો, જેમાંથી કેટલીક સેંકડો વર્ષ જૂની છે, આજે કોબામાં સુરક્ષિત રીતે સંકલિત છે, જે ભારતના ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્ય માટે સ્મારક સમાન સેવા રજૂ કરે છે."
હસ્તપ્રતોના જતન માટે સરકારની પ્રતિબદ્ધતા પર પ્રકાશ પાડતા, પ્રધાનમંત્રીએ કહ્યું કે અગાઉની સરકારોની ઉપેક્ષાને સુધારવા માટે, ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને પ્રાચીન હસ્તપ્રતોનું ડિજિટાઈઝેશન, વૈજ્ઞાનિક સંરક્ષણ, સ્કેનિંગ, કેમિકલ ટ્રીટમેન્ટ અને ડિજિટલ આર્કાઈવિંગ માટે 'જ્ઞાન ભારતમ મિશન' શરૂ કરવામાં આવ્યું છે. તેમણે તેમના તાજેતરના 'મન કી બાત' એપિસોડનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો, જ્યાં તેમણે દેશવ્યાપી સર્વે વિશે વાત કરી હતી જે નાગરિકોને તેમની પાસે સાચવેલી હસ્તપ્રતો અપલોડ કરવા સક્ષમ બનાવે છે. "આ અભિયાન દેશના દરેક ખૂણે વિખરાયેલી હસ્તપ્રતો એકત્રિત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવશે," એમ પ્રધાનમંત્રી મોદીએ જણાવ્યું હતું.
પ્રધાનમંત્રીએ સરકારી સ્તરે 'જ્ઞાન ભારતમ મિશન' ના સંયુક્ત પ્રયાસો અને કોબા તીર્થના અસાધારણ યોગદાનને ભારતના નવા સાંસ્કૃતિક પુનરુત્થાનના પ્રતીકો તરીકે વર્ણવ્યા હતા. તેમણે નોંધ્યું હતું કે આજે દેશના સાંસ્કૃતિક વારસાને જાળવવા, સમજવા અને પ્રદર્શિત કરવાના પ્રયાસો પ્રાચીન મંદિરોના જીર્ણોદ્ધાર અને તીર્થસ્થાનોના વિકાસથી લઈને આયુર્વેદ અને યોગના પ્રચાર સુધી દરેક સ્તરે ચાલી રહ્યા છે. લોથલ ખાતેના ભવ્ય મેરીટાઇમ મ્યુઝિયમ, વડનગર ખાતેના મ્યુઝિયમ અને દિલ્હીમાં આગામી 'યુગે યુગીન ભારત મ્યુઝિયમ' સહિતના ચાલુ સીમાચિહ્નરૂપ પ્રોજેક્ટ્સનો ઉલ્લેખ કરતા, તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે પ્રથમ વખત ભારતની સ્વતંત્રતા સંગ્રામના સાચા ઇતિહાસને રાજકીય પૂર્વગ્રહથી મુક્ત રીતે બહાર લાવવા માટે અર્થપૂર્ણ અને વ્યાપક કાર્ય કરવામાં આવી રહ્યું છે. તેમણે મક્કમતાથી કહ્યું, "અમે વારસાને રાજકીય લેન્સથી જોવાની માનસિકતાનો અંત લાવ્યો છે અને 'સબકા સાથ, સબકા વિકાસ' ના મંત્ર સાથે આગળ વધી રહ્યા છીએ, જે વિકસિત ભારતના વિઝનનો આત્મા છે."
પ્રધાનમંત્રીએ ભારતના વારસાને સાચવવા માટે સંતોના અથાક પ્રયાસોની પ્રશંસા કરી હતી અને દિલ્હીમાં ઐતિહાસિક 'નવકાર મહામંત્ર દિવસ' કાર્યક્રમને યાદ કર્યો હતો, જ્યાં ચારેય જૈન સંપ્રદાયો એકઠા થયા હતા. તેમણે તે પ્રસંગે આપેલા દસ સંકલ્પોનો પુનરોચ્ચાર કર્યો: પાણી બચાવવું; એક પેડ મા કે નામ; સ્વચ્છતા અભિયાન; વોકલ ફોર લોકલ; દેશ દર્શન; પ્રાકૃતિક ખેતી; સ્વસ્થ જીવનશૈલી; યોગ અને રમતગમત; ગરીબોને મદદ કરવી; અને દસમો સંકલ્પ જે સમુદાય દ્વારા જ ઉમેરવામાં આવ્યો છે - ભારતના વારસાનું જતન. તેમણે કહ્યું, "આજનો કાર્યક્રમ આ સંકલ્પોનું જીવંત પ્રતિબિંબ છે."
ભવિષ્યમાં વિશ્વાસ વ્યક્ત કરતા, પ્રધાનમંત્રીએ કહ્યું કે ભારતની એકતા અને સાંસ્કૃતિક શક્તિ રાષ્ટ્રના મોટા લક્ષ્યોને પ્રાપ્ત કરવામાં પ્રેરક બળ બની રહેશે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે જ્યારે લોકો વ્યક્તિગત આકાંક્ષાઓથી ઉપર ઉઠીને સમાજ અને રાષ્ટ્રના લક્ષ્યો માટે કામ કરે છે ત્યારે વિકાસની ગતિ ઝડપી બને છે. શ્રી મોદીએ નિષ્કર્ષમાં જણાવ્યું હતું કે, "મને વિશ્વાસ છે કે સમ્રાટ સંપ્રતિ મ્યુઝિયમ જ્ઞાન, સાધના અને સંસ્કૃતિના મહત્વના કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી આવશે, જે નવી પેઢીને પ્રેરણા આપશે અને આવનારા સમયમાં સમાજને ઊર્જાવાન બનાવશે."
સંપૂર્ણ ટેક્સ્ટ સ્પીચ વાંચવા માટે અહીં ક્લિક કરો
मैं भगवान महावीर के चरणों में प्रणाम करता हूँ।
— PMO India (@PMOIndia) March 31, 2026
मैं कोबातीर्थ से सभी देशवासियों को भगवान महावीर जयंती की शुभकामनाएँ देता हूँ: PM @narendramodi
सम्राट संप्रति संग्रहालय...
— PMO India (@PMOIndia) March 31, 2026
ये भारत के कोटि-कोटि लोगों की धरोहर है।
ये भारत के गौरवशाली अतीत की धरोहर है: PM @narendramodi
सम्राट संप्रति ने सिंहासन पर बैठकर अहिंसा का विस्तार किया।
— PMO India (@PMOIndia) March 31, 2026
उन्होंने सत्य, अस्तेय और अपरिग्रह का प्रचार प्रसार किया: PM @narendramodi
भारत में ज्ञान हमेशा से एक मुक्त प्रवाह रहा है।
— PMO India (@PMOIndia) March 31, 2026
हर युग में तीर्थंकरों और ऋषियों-मनीषियों का अवतार हुआ।
ज्ञान का संकलन बढ़ता चला गया।
समय के साथ बहुत कुछ नया जुड़ता गया: PM @narendramodi
