પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ આજે નવી દિલ્હીના ભારત મંડપમ ખાતે ઇમર્જિંગ સાયન્સ, ટેકનોલોજી અને ઇનોવેશન કોન્ફરન્સ (ESTIC) 2025ને સંબોધિત કરી. આ પ્રસંગે પ્રધાનમંત્રીએ ભારત અને વિદેશના વૈજ્ઞાનિકો, નવીનતાઓ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓના સભ્યો અને અન્ય પ્રતિષ્ઠિત મહેમાનોનું સ્વાગત કર્યું. ICC મહિલા વર્લ્ડ કપ 2025માં ભારતની નોંધપાત્ર જીતનો ઉલ્લેખ કરતા શ્રી મોદીએ કહ્યું કે ભારતીય ક્રિકેટ ટીમની સફળતાથી સમગ્ર રાષ્ટ્ર ઉત્સાહિત છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે આ ભારતનો પ્રથમ મહિલા વર્લ્ડ કપ વિજય હતો અને મહિલા ક્રિકેટ ટીમને હૃદયપૂર્વક અભિનંદન પાઠવ્યા. પ્રધાનમંત્રીએ કહ્યું કે દેશને તેમના પર ગર્વ છે અને વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો કે તેમની સિદ્ધિ દેશભરના લાખો યુવાનોને પ્રેરણા આપશે.
પ્રધાનમંત્રીએ ભાર મૂક્યો કે ગઈકાલે ભારતે વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીની દુનિયામાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે. તેમણે ભારતીય વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા ભારતના સૌથી ભારે સંચાર ઉપગ્રહના સફળ પ્રક્ષેપણ પર પ્રકાશ પાડ્યો અને આ મિશનમાં સામેલ તમામ વૈજ્ઞાનિકો તેમજ ISROને હૃદયપૂર્વક અભિનંદન પાઠવ્યા. શ્રી મોદીએ ભાર મૂક્યો કે આજનો દિવસ વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી માટે પણ ઐતિહાસિક દિવસ છે. 21મી સદીમાં, વૈશ્વિક નિષ્ણાતોએ ભેગા થઈને ઉભરતા વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને નવીનતા પર વિચાર-વિમર્શ કરવાની અને દિશા પૂરી પાડવાની સખત જરૂર છે. આ જરૂરિયાતે એક વિચારને જન્મ આપ્યો, જે આ કોન્ક્લેવના વિઝનમાં પરિવર્તિત થયો. તેમણે ખુશી વ્યક્ત કરી કે આ વિઝન હવે આ કોન્ક્લેવ દ્વારા આકાર લઈ રહ્યું છે. પ્રધાનમંત્રીએ આ પહેલમાં વિવિધ મંત્રાલયો, ખાનગી ક્ષેત્ર, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને વિદ્યાર્થીઓની ભાગીદારીની પ્રશંસા કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે આજે આપણી વચ્ચે નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતાઓનું હાજર રહેવું આપણા માટે સન્માનની વાત છે. તેમણે ઉપસ્થિત સૌનું સ્વાગત કર્યું અને કોન્ક્લેવની સફળતા માટે કોન્ક્લેવને શુભકામનાઓ પાઠવી હતી.
21મી સદીને અભૂતપૂર્વ પરિવર્તનનો સમયગાળો ગણાવતા, શ્રી મોદીએ કહ્યું કે વૈશ્વિક વ્યવસ્થા એક નવા નમૂનારૂપ પરિવર્તનનો સાક્ષી બની રહી છે અને પરિવર્તનની ગતિ રેખીય નથી, પરંતુ ઘાતકીય છે. આ સંદર્ભમાં, ભારત આગળ વધી રહ્યું છે અને ઉભરતા વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને નવીનતા સંબંધિત વિવિધ પાસાઓ પર સતત ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે. ઉદાહરણ તરીકે, તેમણે સંશોધન ભંડોળના ક્ષેત્ર પર પ્રકાશ પાડ્યો. પ્રધાનમંત્રીએ "જય જવાન, જય કિસાન"ના જાણીતા રાષ્ટ્રીય દ્રષ્ટિકોણને યાદ કર્યો અને જણાવ્યું કે, સંશોધન પર નવેસરથી ભાર મૂકવા સાથે, આ દ્રષ્ટિકોણને "જય વિજ્ઞાન" અને "જય અનુસંધાન" સાથે પૂરક બનાવવામાં આવ્યો છે. તેમણે માહિતી આપી કે ભારતીય યુનિવર્સિટીઓમાં સંશોધન અને નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે નેશનલ રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન ફોર રિસર્ચની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. વધુમાં, પ્રધાનમંત્રીએ ₹1 લાખ કરોડની ફાળવણી સાથે સંશોધન, વિકાસ અને નવીનતા યોજના શરૂ કરવાની જાહેરાત કરી. તેમણે ભાર મૂક્યો કે ખાનગી ક્ષેત્રમાં પણ સંશોધન અને વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવાના પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. શ્રી મોદીએ કહ્યું, "પ્રથમ વખત, ઉચ્ચ-જોખમ, ઉચ્ચ-અસરવાળા પ્રોજેક્ટ્સ માટે મૂડી ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી રહી છે."
પ્રધાનમંત્રીએ કહ્યું, "ભારત આધુનિક નવીનતા ઇકોસિસ્ટમ બનાવવા માટે કામ કરી રહ્યું છે અને સંશોધનને સરળ બનાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે. સરકારે નાણાંકીય નિયમો અને પ્રાપ્તિ નીતિઓમાં ઘણા સુધારા કર્યા છે. વધુમાં, પ્રોટોટાઇપ્સ લેબથી બજારમાં ઝડપથી જાય તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે નિયમો, પ્રોત્સાહનો અને સપ્લાય ચેઇનમાં પણ સુધારો કરવામાં આવ્યો છે."
ભારતને નવીનતાનું કેન્દ્ર બનાવવા માટે તાજેતરના વર્ષોમાં અપનાવવામાં આવેલી નીતિઓ અને નિર્ણયો હવે સ્પષ્ટ પરિણામો આપી રહ્યા છે તેના પર ભાર મૂકતાં+, શ્રી મોદીએ ગર્વથી મુખ્ય આંકડા શેર કર્યા. છેલ્લા દાયકામાં ભારતનો સંશોધન અને વિકાસ ખર્ચ બમણો થયો છે; રજિસ્ટર્ડ પેટન્ટની સંખ્યા 17 ગણી વધી છે; અને ભારત વિશ્વનું ત્રીજું સૌથી મોટું સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ બન્યું છે. તેમણે ધ્યાન દોર્યું કે ભારતમાં 6,000થી વધુ ડીપ-ટેક સ્ટાર્ટઅપ્સ હાલમાં સ્વચ્છ ઉર્જા અને અદ્યતન સામગ્રી જેવા ક્ષેત્રોમાં કામ કરી રહ્યા છે. પ્રધાનમંત્રીએ વધુમાં નોંધ્યું કે ભારતનું સેમિકન્ડક્ટર ક્ષેત્ર હવે ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. તેમણે ભારતની બાયો-ઇકોનોમીના વિકાસ પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો, જે 2014માં $10 બિલિયનથી વધીને આજે લગભગ $140 બિલિયન થઈ ગઈ છે.
શ્રી મોદીએ એ વાત પર ભાર મૂકતાં કે જણાવ્યું કે, ભારતે તાજેતરના વર્ષોમાં ગ્રીન હાઇડ્રોજન, ક્વોન્ટમ કમ્પ્યુટિંગ, ઊંડા સમુદ્રમાં સંશોધન અને મહત્વપૂર્ણ ખનિજો સહિત અનેક ઉભરતા ક્ષેત્રોમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે. ભારતે આ બધા ક્ષેત્રોમાં આશાસ્પદ હાજરી સ્થાપિત કરી છે.
પ્રધાનમંત્રીએ કહ્યું, "જ્યારે વિજ્ઞાનનો વિસ્તાર થાય છે, નવીનતા સમાવેશી હોય છે, અને ટેકનોલોજી પરિવર્તનને આગળ ધપાવે છે, ત્યારે તે મહાન સિદ્ધિઓનો પાયો નાખે છે." તેમણે આ દ્રષ્ટિકોણના ઉદાહરણ તરીકે છેલ્લા 10-11 વર્ષની ભારતની યાત્રાનો ઉલ્લેખ કર્યો. શ્રી મોદીએ કહ્યું કે ભારત હવે ફક્ત ટેકનોલોજીનો ગ્રાહક નથી, પરંતુ ટેકનોલોજી દ્વારા પરિવર્તનનો પ્રણેતા બન્યો છે. તેમણે યાદ કર્યું કે કોવિડ-19 રોગચાળા દરમિયાન, ભારતે રેકોર્ડ સમયમાં સ્વદેશી વેક્સિન વિકસાવી અને વિશ્વનો સૌથી મોટો રસીકરણ કાર્યક્રમ અમલમાં મૂક્યો હતો.
ભારત આટલા મોટા પાયે નીતિઓ અને કાર્યક્રમો સફળતાપૂર્વક કેવી રીતે અમલમાં મૂકી શક્યું છે તેના પર પ્રતિબિંબ પાડતા, પ્રધાનમંત્રીએ આ સિદ્ધિનો શ્રેય ભારતના વિશ્વ-અગ્રણી ડિજિટલ જાહેર માળખાને આપ્યો. તેમણે ભાર મૂક્યો કે બે લાખથી વધુ ગ્રામ પંચાયતોને ઓપ્ટિકલ ફાઇબર સાથે જોડવામાં આવી છે અને દેશભરમાં મોબાઇલ ડેટાનું લોકશાહીકરણ કરવામાં આવ્યું છે.
શ્રી મોદીએ કહ્યું કે જ્યારે ભારતનો અવકાશ કાર્યક્રમ ચંદ્ર અને મંગળ પર પહોંચ્યો છે, ત્યારે તેનો ઉપયોગ અવકાશ વિજ્ઞાન એપ્લિકેશનો દ્વારા ખેડૂતો અને માછીમારોને લાભ આપવા માટે પણ કરવામાં આવ્યો છે. તેમણે આ સિદ્ધિઓ પાછળના તમામ હિસ્સેદારોના યોગદાનને સ્વીકાર્યું.
સમાવેશી નવીનતાના મહત્વ પર ભાર મૂકતાં, પ્રધાનમંત્રીએ કહ્યું કે જ્યારે નવીનતા સમાવેશી હોય છે, ત્યારે તેના પ્રાથમિક લાભાર્થીઓ પણ તેના નેતા બને છે. તેમણે ભારતીય મહિલાઓને આ પરિવર્તનનું મુખ્ય ઉદાહરણ ગણાવ્યું. તેમણે કહ્યું કે જ્યારે પણ ભારતના અવકાશ મિશનની વૈશ્વિક સ્તરે ચર્ચા થાય છે, ત્યારે ભારતીય મહિલા વૈજ્ઞાનિકોને નોંધપાત્ર માન્યતા મળે છે. પેટન્ટ ફાઇલિંગના ક્ષેત્રમાં તેમણે નિર્દેશ કર્યો કે એક દાયકા પહેલા, ભારતમાં મહિલાઓ દર વર્ષે 100થી ઓછા પેટન્ટ ફાઇલ કરતી હતી, જ્યારે આજે આ સંખ્યા દર વર્ષે 5,000થી વધુ છે. ભારતમાં STEM શિક્ષણમાં મહિલાઓનો હિસ્સો હવે આશરે 43 ટકા છે, જે વૈશ્વિક સરેરાશ કરતા ઘણો વધારે છે. આ આંકડા ભારતમાં વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીમાં મહિલાઓની ઝડપી પ્રગતિ દર્શાવે છે.
પ્રધાનમંત્રી શ્રી મોદીએ કહ્યું કે ઇતિહાસની કેટલીક ક્ષણો પેઢીઓ માટે પ્રેરણાના કાયમી સ્ત્રોત બની રહે છે. તેમણે યાદ કર્યું કે, થોડા વર્ષો પહેલા સમગ્ર ભારતમાં બાળકોએ ચંદ્રયાન-2 મિશન જોયું, તેની નિષ્ફળતાઓ અને સફળતાઓનો અનુભવ કર્યો અને વિજ્ઞાન પ્રત્યે ઊંડો આકર્ષણ કેળવ્યો. તેમણે કહ્યું કે ગ્રુપ કેપ્ટન શુભાંશુ શુક્લાના તાજેતરના અંતરિક્ષ સ્ટેશન મિશનથી બાળકોમાં નવી જિજ્ઞાસા જગાવી છે. પ્રધાનમંત્રીએ યુવા પેઢીમાં આ વધતી જતી જિજ્ઞાસાને ઉપયોગમાં લેવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો. ભારત જેટલા વધુ પ્રતિભાશાળી યુવાનોને વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને નવીનતા તરફ પ્રેરણા આપી શકે છે, તેટલું જ તે રાષ્ટ્ર માટે સારું રહેશે. આ દ્રષ્ટિકોણને અનુરૂપ, તેમણે માહિતી આપી કે દેશભરમાં લગભગ 10,000 અટલ ટિંકરિંગ લેબ્સ સ્થાપિત કરવામાં આવી છે, જ્યાં 10 મિલિયનથી વધુ બાળકો જિજ્ઞાસા અને સર્જનાત્મકતા સાથે પ્રયોગ કરી રહ્યા છે. તેમણે જાહેરાત કરી કે, આ લેબ્સની સફળતાથી પ્રેરિત થઈને, 25,000 નવી અટલ ટિંકરિંગ લેબ્સ સ્થાપિત કરવામાં આવશે. તાજેતરના વર્ષોમાં સેંકડો નવી યુનિવર્સિટીઓની સ્થાપના કરવામાં આવી છે, જેમાં સાત નવા IIT અને સોળ IIITનો સમાવેશ થાય છે. તેમણે કહ્યું કે નવી શિક્ષણ નીતિએ ખાતરી આપી છે કે વિદ્યાર્થીઓ હવે તેમની સ્થાનિક ભાષાઓમાં વિજ્ઞાન અને એન્જિનિયરિંગ જેવા STEM અભ્યાસક્રમોનો અભ્યાસ કરી શકે છે.
યુવા સંશોધકોમાં પ્રધાનમંત્રી સંશોધન ફેલોશિપ એક મોટી સફળતા રહી છે અને આ યોજના હેઠળના અનુદાનથી તેમને નોંધપાત્ર ટેકો મળ્યો છે તે દર્શાવતા, શ્રી મોદીએ જાહેરાત કરી કે દેશમાં સંશોધન અને વિકાસને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે આગામી પાંચ વર્ષમાં 10,000 ફેલોશિપ આપવામાં આવશે.
પ્રધાનમંત્રીએ વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીની પરિવર્તનશીલ શક્તિને સમજવાની અને તે નૈતિક અને સમાવેશી રહે તે સુનિશ્ચિત કરવાની જરૂરિયાતને મહત્વ આપ્યું. આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સનું ઉદાહરણ આપતાં, તેમણે રિટેલ અને લોજિસ્ટિક્સથી લઈને ગ્રાહક સેવા અને બાળકોના ગૃહકાર્ય સુધી તેના વ્યાપક ઉપયોગોની નોંધ લીધી. ભારત સમાજના દરેક વર્ગ માટે AIને ફાયદાકારક બનાવવા માટે કામ કરી રહ્યું છે. ભારત AI મિશન હેઠળ, ₹10,000 કરોડથી વધુનું રોકાણ કરવામાં આવી રહ્યું છે.
પ્રધાનમંત્રીએ કહ્યું, "ભારત નૈતિક અને માનવ-કેન્દ્રિત AI માટે વૈશ્વિક માળખું બનાવી રહ્યું છે. આગામી AI શાસન માળખું આ દિશામાં એક મોટું પગલું હશે, જેનો ઉદ્દેશ્ય એક સાથે નવીનતા અને સલામતી વિકસાવવાનો છે." તેમણે જાહેરાત કરી કે ભારત ફેબ્રુઆરી 2026માં ગ્લોબલ AI સમિટનું આયોજન કરશે, જે સમાવિષ્ટ, નૈતિક અને માનવ-કેન્દ્રિત AI તરફના પ્રયાસોને વેગ આપશે.
વિકસિત ભારતના ધ્યેયને પ્રાપ્ત કરવા માટે મહત્વપૂર્ણ એવા ઉભરતા ક્ષેત્રોમાં સઘન પ્રયાસો કરવા હાકલ કરતા, શ્રી મોદીએ અનેક આંતરદૃષ્ટિ શેર કરી અને ખાદ્ય સુરક્ષાથી પોષણ સુરક્ષા તરફ સ્થળાંતર કરવાનો આગ્રહ કર્યો. તેમણે મુખ્ય પ્રશ્નો ઉભા કર્યા: શું ભારત વૈશ્વિક સ્તરે કુપોષણનો સામનો કરવામાં મદદ કરવા માટે આગામી પેઢીના બાયોફોર્ટિફાઇડ પાક વિકસાવી શકે છે? શું ઓછા ખર્ચે માટી આરોગ્ય વધારનારા અને જૈવ ખાતરોમાં નવીનતાઓ રાસાયણિક ઇનપુટ્સના વિકલ્પ તરીકે સેવા આપી શકે છે અને માટી આરોગ્ય સુધારી શકે છે? શું ભારત વ્યક્તિગત દવા અને રોગની આગાહીને આગળ વધારવા માટે તેની જીનોમિક વિવિધતાને વધુ સારી રીતે મેપ કરી શકે છે? શું બેટરી જેવા સ્વચ્છ ઉર્જા સંગ્રહમાં નવી અને સસ્તી નવીનતાઓ વિકસાવી શકાય છે? તેમણે મહત્વપૂર્ણ ઇનપુટ્સને ઓળખવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો જ્યાં ભારત વૈશ્વિક સ્તરે નિર્ભર છે અને તે ક્ષેત્રોમાં આત્મનિર્ભરતા પ્રાપ્ત કરી રહ્યું છે.
પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો કે વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીની દુનિયામાં સંકળાયેલા તમામ લોકો ઉભા થયેલા પ્રશ્નોથી આગળ વધશે અને નવી શક્યતાઓ શોધશે. તેમણે વિચારો ધરાવતા કોઈપણ વ્યક્તિ માટે પોતાનો ટેકો વ્યક્ત કર્યો અને સંશોધનને ભંડોળ પૂરું પાડવા અને વૈજ્ઞાનિકોને તકો પૂરી પાડવા માટે સરકારની સંપૂર્ણ પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો. પ્રધાનમંત્રીએ આ પરિષદ માટે એક સામૂહિક રોડમેપ બનાવવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી. તેમણે દ્રઢ વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો કે આ પરિષદ ભારતની નવીનતા યાત્રાને નવી ઊંચાઈઓ પર લઈ જશે. તેમણે બધા સહભાગીઓને શુભેચ્છા પાઠવતા સમાપન કર્યું અને "જય વિજ્ઞાન, જય સંશોધન"ની ભાવનાને આહવાન કર્યું.
કેન્દ્રીય મંત્રી ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહ, ભારત સરકારના મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક સલાહકાર પ્રો. અજય કુમાર સૂદ, નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતા સર આન્દ્રે ગેમ અને અન્ય મહાનુભાવો આ કાર્યક્રમમાં હાજર રહ્યા હતા.
પૃષ્ઠભૂમિ
દેશમાં સંશોધન અને વિકાસ (R&D) ઇકોસિસ્ટમને વેગ આપવા માટે, પ્રધાનમંત્રીએ ₹1 લાખ કરોડના સંશોધન, વિકાસ અને નવીનતા (RDI) યોજના ભંડોળનો પ્રારંભ કર્યો. આ યોજનાનો હેતુ દેશમાં ખાનગી ક્ષેત્ર-સંચાલિત સંશોધન અને નવીનતા ઇકોસિસ્ટમને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.
ESTIC 2025 3-5 નવેમ્બર, 2025 દરમિયાન યોજાઈ રહ્યું છે. આ પરિષદમાં શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, સંશોધન સંસ્થાઓ, ઉદ્યોગ અને સરકારના 3,000થી વધુ સહભાગીઓ, તેમજ નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતાઓ, પ્રખ્યાત વૈજ્ઞાનિકો, નવીનતાઓ અને નીતિ નિર્માતાઓ ભાગ લેશે. ચર્ચા-વિચારણા 11 મુખ્ય વિષયોના ક્ષેત્રો પર કેન્દ્રિત હશે, જેમાં અદ્યતન સામગ્રી અને ઉત્પાદન, કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા, બાયોમેન્યુફેક્ચરિંગ, બ્લુ ઇકોનોમી, ડિજિટલ કોમ્યુનિકેશન્સ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદન, ઉભરતી કૃષિ તકનીકો, ઊર્જા, પર્યાવરણ અને જળવાયુ, આરોગ્ય અને તબીબી તકનીકો, ક્વોન્ટમ વિજ્ઞાન અને તકનીકો અને અવકાશ તકનીકોનો સમાવેશ થાય છે.
ESTIC 2025માં અગ્રણી વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા વાર્તાલાપ, પેનલ ચર્ચાઓ, પ્રસ્તુતિઓ અને તકનીકી પ્રદર્શનોનો સમાવેશ થશે, જે ભારતના વિજ્ઞાન અને તકનીકી ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવવા માટે સંશોધકો, ઉદ્યોગ અને યુવા નવીનતાઓ વચ્ચે સહયોગ માટે એક પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડશે.
સંપૂર્ણ ટેક્સ્ટ સ્પીચ વાંચવા માટે અહીં ક્લિક કરો
We are focusing on Ease of Doing Research so that a modern ecosystem of innovation can flourish in India. pic.twitter.com/wNvUcUDw9Z
— PMO India (@PMOIndia) November 3, 2025
When science meets scale,
— PMO India (@PMOIndia) November 3, 2025
When innovation becomes inclusive,
When technology drives transformation,
The foundation for great achievements is laid. pic.twitter.com/R3YH8kxhIS
India is no longer just a consumer of technology. It has become a pioneer of transformation through technology. pic.twitter.com/nvwH0dhzMg
— PMO India (@PMOIndia) November 3, 2025
Today, India has the world's most successful digital public infrastructure. pic.twitter.com/EZ2lOJXM9I
— PMO India (@PMOIndia) November 3, 2025
Today, India is shaping the global framework for ethical and human-centric AI. pic.twitter.com/rSUIJMRzSb
— PMO India (@PMOIndia) November 3, 2025
