પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીની અધ્યક્ષતામાં મળેલી કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે આજની બેઠકમાં નીચે મુજબ સીઝિયમ, ગ્રેફાઇટ, રુબિડિયમ અને ઝિર્કોનિયમના રોયલ્ટી દરને સ્પષ્ટ/સુધારવા માટે મંજૂરી આપી છે:
|
ખનિજ |
રોયલ્ટી દર |
|
સીઝિયમ |
ઉત્પાદિત ઓરેમાં રહેલા સીઝિયમ ધાતુ પર સીઝિયમ ધાતુના સરેરાશ વેચાણ ભાવ (ASP) ના 2% વસૂલવામાં આવે છે. |
|
ગ્રેફાઇટ ( i ) 80 ટકા કે તેથી વધુ સ્થિર કાર્બન સાથે (ii) 80 ટકાથી ઓછા સ્થિર કાર્બન સાથે |
જાહેરાત મૂલ્યના આધારે ASPના 2%
જાહેરાત મૂલ્યના આધારે ASPના 4%
|
|
રુબિડિયમ |
ઉત્પાદિત ઓરમાં રહેલા રુબિડિયમ ધાતુ પર રૂબિડિયમ ધાતુના ASP ના 2% ચાર્જ થાય છે |
|
ઝિર્કોનિયમ |
ઉત્પાદિત ઓરમાં રહેલા ઝિર્કોનિયમ ધાતુ પર ઝિર્કોનિયમ ધાતુના ASP ના 1% ચાર્જ થાય છે. |
કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળના ઉપરોક્ત નિર્ણયથી સીઝિયમ, રુબિડિયમ અને ઝિર્કોનિયમ ધરાવતા ખનિજ બ્લોક્સની હરાજીને પ્રોત્સાહન મળશે, જેનાથી માત્ર આ ખનિજો જ નહીં પરંતુ તેમની સાથે મળી આવતા મહત્વપૂર્ણ ખનિજો, જેમ કે લિથિયમ, ટંગસ્ટન, REES, નિઓબિયમ વગેરે પણ ખુલશે. ગ્રેફાઇટના રોયલ્ટી દરો નક્કી કરવાથી ગ્રેડમાં ખનિજના ભાવમાં ફેરફાર પ્રમાણસર રીતે પ્રતિબિંબિત થશે. આ ખનિજોના સ્વદેશી ઉત્પાદનમાં વધારો આયાત અને પુરવઠા શૃંખલાની નબળાઈઓમાં ઘટાડો કરશે અને દેશમાં રોજગારીની તકો પણ ઉભી કરશે.
ગ્રેફાઇટ, સીઝિયમ, રુબિડિયમ અને ઝિર્કોનિયમ હાઇ-ટેક એપ્લિકેશન્સ અને ઉર્જા સંક્રમણ માટે મહત્વપૂર્ણ ખનિજો છે. ગ્રેફાઇટ અને ઝિર્કોનિયમ પણ ખાણ અને ખનિજો (વિકાસ અને નિયમન) અધિનિયમ, 1957 (MMDR એક્ટ) માં સૂચિબદ્ધ 24 મહત્વપૂર્ણ અને વ્યૂહાત્મક ખનિજોમાંના એક છે.
ઇલેક્ટ્રિક વાહન (EV) બેટરીમાં ગ્રેફાઇટ એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે, જે મુખ્યત્વે એનોડ સામગ્રી તરીકે સેવા આપે છે, જે ઉચ્ચ વાહકતા અને ચાર્જ ક્ષમતાને સક્ષમ બનાવે છે. જો કે, ભારત ગ્રેફાઇટની તેની જરૂરિયાતના 60% આયાત કરે છે. હાલમાં, દેશમાં 9 ગ્રેફાઇટ ખાણો કાર્યરત છે અને વધુ 27 બ્લોક્સની સફળતાપૂર્વક હરાજી કરવામાં આવી છે. વધુમાં, GSI અને MECL એ 20 ગ્રેફાઇટ બ્લોક્સ સોંપ્યા છે જેની હરાજી કરવામાં આવશે અને લગભગ 26 બ્લોક્સ શોધ હેઠળ છે.
ઝિર્કોનિયમ એક બહુમુખી ધાતુ છે જેનો ઉપયોગ પરમાણુ ઊર્જા, એરોસ્પેસ, આરોગ્યસંભાળ અને ઉત્પાદન સહિત વિવિધ ઉદ્યોગોમાં થાય છે, જે અસાધારણ કાટ પ્રતિકાર અને ઉચ્ચ તાપમાન સ્થિરતાને કારણે થાય છે. સીઝિયમનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે હાઇ-ટેક ઇલેક્ટ્રોનિક ક્ષેત્રમાં થાય છે, ખાસ કરીને એટોમિક ક્લોક્સ, GPS સિસ્ટમ્સ, અન્ય ઉચ્ચ ચોકસાઇવાળા સાધનો, કેન્સર ઉપચાર સહિત તબીબી સાધનો વગેરેમાં. રુબીડિયમનો ઉપયોગ ફાઇબર ઓપ્ટિક્સ, ટેલિકોમ્યુનિકેશન સિસ્ટમ્સ, નાઇટ વિઝન ઉપકરણો વગેરેમાં ઉપયોગમાં લેવાતા વિશિષ્ટ ચશ્મા બનાવવામાં થાય છે.
તાજેતરમાં, કેન્દ્ર સરકારે 16 સપ્ટેમ્બર, 2025ના રોજ મહત્વપૂર્ણ ખનિજ બ્લોક્સની હરાજીના છઠ્ઠા તબક્કા માટે NIT જારી કર્યું છે. આમાં ગ્રેફાઇટના 5 બ્લોક, રુબિડિયમના 2 બ્લોક અને સીઝિયમ અને ઝિર્કોનિયમનો 1-1 બ્લોક પણ છે (વિગતો જોડાયેલ છે). રોયલ્ટીના દર પર કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળની આજે મંજૂરીથી બોલી લગાવનારાઓને હરાજીમાં તેમની નાણાકીય બોલીઓ તર્કસંગત રીતે સબમિટ કરવામાં મદદ મળશે.
1 સપ્ટેમ્બર, 2014થી ગ્રેફાઇટનો રોયલ્ટી દર પ્રતિ ટન રૂપિયાના આધારે નિર્દિષ્ટ કરવામાં આવ્યો છે. તે નિર્ણાયક અને વ્યૂહાત્મક ખનિજોની યાદીમાં એકમાત્ર ખનિજ છે જેનો રોયલ્ટી દર પ્રતિ ટન ધોરણે નિર્દિષ્ટ કરવામાં આવ્યો હતો. વધુમાં, ગ્રેડમાં ગ્રેફાઇટના ભાવમાં ફેરફારને ધ્યાનમાં લેતા, ગ્રેફાઇટની રોયલ્ટી હવે એડ વેલોરમ ધોરણે વસૂલવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે, જેથી વિવિધ ગ્રેડમાં રોયલ્ટી ઉપાર્જન ખનિજના ભાવમાં થતા ફેરફારોને પ્રમાણસર પ્રતિબિંબિત કરે. તાજેતરના વર્ષોમાં, મોટાભાગના મહત્વપૂર્ણ ખનિજોના રોયલ્ટી દર 2% થી 4%ની રેન્જમાં નિર્દિષ્ટ કરવામાં આવ્યા છે.
