પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીની અધ્યક્ષતામાં આર્થિક બાબતોની મંત્રીમંડળ સમિતિએ કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓની સંખ્યામાં વધારો થતા બાળકોની શૈક્ષણિક જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે દેશભરમાં સિવિલ સેક્ટર હેઠળ 57 નવા કેન્દ્રીય વિદ્યાલયો (KVS) ખોલવાની મંજૂરી આપી છે. 2026-27થી નવ વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન 57 નવા કેન્દ્રીય વિદ્યાલયોની સ્થાપના માટે ભંડોળની કુલ અંદાજિત જરૂરિયાત રૂ. 5862.55 કરોડ (આશરે) છે. આમાં રૂ. 2575.52 કરોડ (આશરે)ના મૂડી ખર્ચ ઘટક અને રૂ. 3277.03 કરોડ (આશરે)ના કાર્યકારી ખર્ચનો સમાવેશ થાય છે. એ નોંધવું યોગ્ય છે કે NEP 2020 માટે ઉદાહરણરૂપ શાળાઓ તરીકે, પહેલી વાર, આ 57 KVને બાલવાટિકાઓ સાથે મંજૂરી આપવામાં આવી છે, એટલે કે 3 વર્ષનો પાયાનો તબક્કો (પૂર્વ-પ્રાથમિક).
ભારત સરકારે નવેમ્બર 1962માં KVની યોજનાને મંજૂરી આપી હતી જેથી સંરક્ષણ અને અર્ધલશ્કરી દળો સહિત કેન્દ્ર સરકારના ટ્રાન્સફરેબલ અને બિન-ટ્રાન્સફરેબલ કર્મચારીઓના બાળકોની શૈક્ષણિક જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે સમગ્ર દેશમાં એકસમાન ધોરણની શૈક્ષણિક સુવિધાઓ પૂરી પાડી શકાય. પરિણામે, "સેન્ટ્રલ સ્કૂલ્સ ઓર્ગેનાઇઝેશન" ભારત સરકારના શિક્ષણ મંત્રાલયના એકમ તરીકે શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું.
નવા કેન્દ્રીય વિદ્યાલય ખોલવા એ એક સતત પ્રક્રિયા છે. મંત્રાલય અને KVS નિયમિતપણે નવા KV ખોલવા માટે કેન્દ્ર સરકારના મંત્રાલયો/વિભાગો, રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સહિત વિવિધ પ્રાયોજક સત્તાવાળાઓ પાસેથી દરખાસ્તો મેળવે છે. આ દરખાસ્તો સંબંધિત પ્રાયોજક સત્તાવાળાઓ જેમ કે રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો/મંત્રાલયો/કેન્દ્ર સરકારના વિભાગો દ્વારા પ્રાયોજિત કરવામાં આવે છે. આજની તારીખે, 1288 કાર્યરત KV છે, જેમાં 03 વિદેશમાં છે જેમ કે મોસ્કો, કાઠમંડુ અને તેહરાન. 30.06.2025ના રોજ વિદ્યાર્થીઓની કુલ નોંધણી 13.62 લાખ (આશરે) છે.
85 KVની અગાઉની મંજૂરી સાથે, તાત્કાલિક દરખાસ્ત સમગ્ર ભારતમાં વિસ્તરણને સંતુલિત કરતી વખતે KV ની ઉચ્ચ માંગને પ્રતિભાવ આપે છે. CCEA એ ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા પ્રાયોજિત 7 KV અને રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત સત્તાવાળાઓ દ્વારા બાકીના 50 KVને મંજૂરી આપી છે. કેન્દ્રીય વિદ્યાલયો માટે 57 નવા પ્રસ્તાવો વંચિત અને વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ પ્રદેશો સુધી પહોંચવા માટેની મજબૂત પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે. આ દરખાસ્ત એક અભિગમ દર્શાવે છે, જે પૂર્વમાં વિકાસને ટેકો આપે છે જ્યારે ઉત્તર, દક્ષિણ અને પશ્ચિમમાં સંતુલિત પ્રતિનિધિત્વ સુનિશ્ચિત કરે છે જેથી સમાવેશીતા અને રાષ્ટ્રીય એકીકરણને મજબૂત બનાવી શકાય. ડિસેમ્બર 2024માં મંજૂર કરાયેલા 85 KV સાથે ચાલુ રાખીને, આ દરખાસ્તમાં, 17 રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને આવરી લેવામાં આવી રહ્યા છે. આ 57 KVમાંથી, 20 એવા જિલ્લાઓમાં ખોલવાનો પ્રસ્તાવ છે જ્યાં હાલમાં કોઈ KV અસ્તિત્વમાં નથી, છતાં કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓની સંખ્યા નોંધપાત્ર છે. વધુમાં, 14 KV એસ્પિરેશનલ જિલ્લાઓમાં, 4 KV LWE જિલ્લાઓમાં અને 5 KV NER/પહાડી વિસ્તારોમાં પ્રસ્તાવિત છે. ડિસેમ્બર 2024માં આપવામાં આવેલા 85 KVની મંજૂરીના ચાલુ રાખતા, માર્ચ 2019થી આવરી લેવામાં ન આવેલા રાજ્યોને પ્રાથમિકતા આપીને વધુ ૫૭ નવા KV ને મંજૂરી આપવામાં આવી છે.
પ્રોજેક્ટના અમલીકરણ માટેના વહીવટી માળખામાં સંગઠન દ્વારા આશરે 1520 વિદ્યાર્થીઓની ક્ષમતાવાળા એક પૂર્ણ-સુધારાવાળા KV ચલાવવા માટે નિર્ધારિત ધોરણો અનુસાર પોસ્ટ્સ બનાવવાની જરૂર પડશે. તેથી, 86640 વિદ્યાર્થીઓને લાભ થશે. પ્રચલિત ધોરણો મુજબ, એક પૂર્ણ કક્ષાનું KV (બાલવાટિકાથી ધોરણ XII સુધી) 81 વ્યક્તિઓને રોજગારી પૂરી પાડે છે અને તે મુજબ, 57 નવા KVની મંજૂરી સાથે, કુલ 4617 સીધી કાયમી રોજગારીની તકો ઊભી થશે. તમામ KVમાં વિવિધ સુવિધાઓના વિસ્તરણ સાથે સંકળાયેલ બાંધકામ અને સંલગ્ન પ્રવૃત્તિઓ ઘણા કુશળ અને અકુશળ કામદારો માટે રોજગારની તકો ઊભી કરે તેવી શક્યતા છે.
રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 2020ના અનુસંધાનમાં, 913 KV ને PM શ્રી શાળાઓ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા છે, જે NEP 2020 ના અમલીકરણને દર્શાવે છે. KV તેમના ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ, નવીન શિક્ષણશાસ્ત્ર અને અદ્યતન માળખાગત સુવિધાઓને કારણે સૌથી વધુ માંગવાળી શાળાઓમાંની એક છે. દર વર્ષે KVમાં બાલવાટિકા/વર્ગ I માં પ્રવેશ માટે અરજી કરનારા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યામાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે અને CBSE દ્વારા આયોજિત બોર્ડ પરીક્ષાઓમાં KVના વિદ્યાર્થીઓનું પ્રદર્શન તમામ શૈક્ષણિક પ્રણાલીઓમાં સતત શ્રેષ્ઠ રહ્યું છે.
આમ, KVs ને મોડેલ શાળાઓ તરીકે રાખીને, આ દરખાસ્ત સુનિશ્ચિત કરે છે કે ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ એવા રાજ્યોમાં ફેલાશે જે ભારત સરકારના અગાઉના પ્રતિબંધોમાં ઓછા/નથી રજૂ થયા હતા, જ્યારે કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓની નોંધપાત્ર સંખ્યા ધરાવતા ઉચ્ચ-માગવાળા વિસ્તારોમાં કવરેજને મજબૂત બનાવશે, મહત્વાકાંક્ષી જિલ્લાઓમાં અને KVS નેટવર્કને ભૌગોલિક રીતે પડકારજનક અને સામાજિક રીતે મહત્વપૂર્ણ વિસ્તારોમાં વિસ્તૃત કરશે.
