Cabinet approves Pradhan Mantri Awas Yojana-Urban 2.0 Scheme
1 crore houses to be constructed for urban poor and middle-class families
Investment of ₹ 10 lakh crore and Government Subsidy of 2.30 lakh crore under PMAY-U 2.0

માનનીય પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીની અધ્યક્ષતામાં કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે આજે પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના–શહેરી (પીએમએવાય-યુ) 2.0ને મંજૂરી આપી હતી, જે અંતર્ગત રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો)/પી.એલ.આઈ.ના માધ્યમથી 1 કરોડ શહેરી ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના પરિવારોને 5 વર્ષમાં શહેરી વિસ્તારોમાં પરવડે તેવા દરે મકાન બાંધવા, ખરીદવા કે ભાડે આપવા માટે નાણાકીય સહાય પૂરી પાડવામાં આવશે. આ યોજના હેઠળ ₹ 2.30 લાખ કરોડની સરકારી સહાય પૂરી પાડવામાં આવશે.

પીએમએવાય-યુ એ ભારત સરકાર દ્વારા અમલમાં મૂકવામાં આવેલા મુખ્ય કાર્યક્રમોમાંનો એક છે, જેનો ઉદ્દેશ શહેરી વિસ્તારોમાં તમામ લાયક લાભાર્થીઓને તમામ ઋતુમાં પાકા મકાનો પ્રદાન કરવાનો છે. પીએમએવાય-યુ અંતર્ગત 1.18 કરોડ મકાનોને મંજૂરી આપવામાં આવી છે, ત્યારે 85.5 લાખથી વધારે મકાનોનું નિર્માણ થઈ ગયું છે અને લાભાર્થીઓ સુધી પહોંચાડવામાં આવ્યાં છે.

આદરણીય પ્રધાનમંત્રીએ લાલ કિલ્લાની પ્રાચીરથી 15 ઓગસ્ટ, 2023ના રોજ સ્વતંત્રતા દિવસના ભાષણમાં જાહેરાત કરી હતી કે, ભારત સરકાર આગામી વર્ષો માટે એક નવી યોજના લઈને આવશે, જેનો ઉદ્દેશ નબળા વર્ગ અને મધ્યમ વર્ગના પરિવારોને ઘરની માલિકીનો લાભ પ્રદાન કરવાનો છે.

કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે 10મી જૂન, 2024ના રોજ 3 કરોડ વધારાના ગ્રામીણ અને શહેરી કુટુંબોને મકાનોના નિર્માણ માટે સહાય પૂરી પાડવાનો ઠરાવ કર્યો હતો, જેથી પાત્રતા ધરાવતા પરિવારોની સંખ્યામાં વધારાને કારણે ઊભી થયેલી આવાસોની જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરી શકાય. માનનીય પ્રધાનમંત્રીના વિઝનને અનુસરીને પીએમએવાય-યુ 2.0 રૂ. 10 લાખ કરોડના રોકાણ સાથે એક કરોડ પરિવારોની મકાનની જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરશે, જેથી દરેક નાગરિક વધુ સારી ગુણવત્તાયુક્ત જીવન જીવે તે સુનિશ્ચિત થશે.

આ ઉપરાંત ક્રેડિટ રિસ્ક ગેરન્ટી ફંડ ટ્રસ્ટ (સીઆરજીએફટી)ના કોર્પસ ફંડને તેમના પ્રથમ ઘરના બાંધકામ/ખરીદી માટે આર્થિક રીતે નબળા વર્ગ (ઇડબલ્યુએસ)/ઓછી આવક જૂથ (એલઆઇજી) સેગમેન્ટ્સ પાસેથી એફોર્ડેબલ હાઉસિંગ લોન પર ક્રેડિટ રિસ્ક ગેરંટીનો લાભ આપવા માટે ₹1,000 કરોડથી વધારીને ₹3,000 કરોડ કરવામાં આવ્યું છે. ક્રેડિટ રિસ્ક ગેરન્ટી ફંડનું મેનેજમેન્ટ નેશનલ હાઉસિંગ બેંક (એનએચબી) પાસેથી નેશનલ ક્રેડિટ ગેરેંટી કંપની (એનસીજીટીસી)ને હસ્તાંતરિત કરવામાં આવશે. ક્રેડિટ રિસ્ક ગેરેંટી ફંડ સ્કીમનું પુનર્ગઠન કરવામાં આવી રહ્યું છે અને આવાસ અને શહેરી બાબતોના મંત્રાલય (એમઓએચયુએ) દ્વારા સંશોધિત માર્ગદર્શિકા જારી કરવામાં આવશે.

 

PMAY-U 2.0 યોગ્યતા માપદંડ

ઇડબલ્યુએસ/એલઆઇજી/મિડલ ઇન્કમ ગ્રૂપ (એમઆઇજી) સેગમેન્ટનાં કુટુંબો કે જેમની પાસે દેશમાં ક્યાંય પણ પાકું મકાન નથી, તેઓ પીએમએવાય-યુ 2.0 હેઠળ મકાન ખરીદવા કે બાંધવાને પાત્ર છે.

ઈડબલ્યુએસ કુટુંબો ₹3 લાખ સુધીની વાર્ષિક આવક ધરાવતા કુટુંબો છે.

એલઆઈજી (LIG) કુટુંબો એવાં કુટુંબો છે જેમની વાર્ષિક આવક ₹3 લાખથી લઈને ₹6 લાખ સુધીની હોય છે.

એમઆઈજી કુટુંબો એવા કુટુંબો છે જેમની વાર્ષિક આવક ₹6 લાખથી લઈને ₹9 લાખ સુધીની હોય છે.

યોજનાનું કવરેજ

ત્યારબાદ અધિસૂચિત આયોજન ક્ષેત્રો, ઔદ્યોગિક વિકાસ સત્તામંડળ/વિશેષ વિસ્તાર વિકાસ સત્તામંડળ/શહેરી વિકાસ સત્તામંડળનાં કાર્યક્ષેત્ર હેઠળનાં સૂચિત આયોજન/વિકાસ વિસ્તારની અંદર આવતા વિસ્તારો અથવા શહેરી આયોજન અને નિયમનોની કામગીરી સુપરત કરવામાં આવી હોય તેવા રાજ્યનાં કાયદા હેઠળની આવી કોઈ પણ ઓથોરિટી સહિતનાં સૂચિત આયોજન/વિકાસ વિસ્તાર સહિતનાં તમામ શહેરો અને નગરોને પીએમએવાય-યુ 2.0 હેઠળ આવરી લેવા માટે પણ સામેલ કરવામાં આવશે.

PMAY-U 2.0 ઘટકો

આ યોજનાનો ઉદ્દેશ નીચેનાં વર્ટિકલ્સ મારફતે શહેરી વિસ્તારોમાં પરવડે તેવા આવાસોની જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરવાનો છેઃ

લાભાર્થી-સંચાલિત નિર્માણ (બીએલસી): આ વર્ટિકલ હેઠળ, ઇડબલ્યુએસ કેટેગરીના વ્યક્તિગત પાત્રતા ધરાવતા પરિવારોને તેમની પોતાની ઉપલબ્ધ ખાલી જમીન પર નવા મકાનો બાંધવા માટે નાણાકીય સહાય પૂરી પાડવામાં આવશે. જમીન વિહોણા લાભાર્થીઓનાં કિસ્સામાં રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા જમીનનાં અધિકારો (પટ્ટા) પ્રદાન કરી શકાય છે.

 

એફોર્ડેબલ હાઉસિંગ ઇન પાર્ટનરશિપ (એએચપી) : એએચપી હેઠળ ઇડબલ્યુએસ લાભાર્થીઓને રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો/શહેરો/સરકારી/ખાનગી એજન્સીઓ દ્વારા વિવિધ ભાગીદારી સાથે બાંધવામાં આવેલા મકાનોની માલિકી માટે નાણાકીય સહાય પ્રદાન કરવામાં આવશે.

 

ખાનગી પ્રોજેક્ટ્સમાંથી મકાન ખરીદનારા લાભાર્થીઓને રિડીમેબલ હાઉસિંગ વાઉચર્સ આપવામાં આવશે. રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો/યુએલબી તમામ જરૂરી નિયમોનું પાલન કરતા ખાનગી ક્ષેત્રના પ્રોજેક્ટ્સને વ્હાઇટલિસ્ટ કરશે.

નવીન બાંધકામ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને એએચપી પ્રોજેક્ટ્સને ટેકનોલોજી ઇનોવેશન ગ્રાન્ટ (ટીઆઈજી) @₹1000 પ્રતિ ચોરસ મીટર/યુનિટ સ્વરૂપે વધારાની ગ્રાન્ટ પ્રદાન કરવામાં આવશે.

 

એફોર્ડેબલ રેન્ટલ હાઉસિંગ (એઆરએચ): આ વર્ટિકલ કાર્યરત મહિલાઓ/ઔદ્યોગિક કામદારો/શહેરી સ્થળાંતરકરનારાઓ/ઘરવિહોણા/નિરાધાર/વિદ્યાર્થીઓ અને અન્ય લાયક લાભાર્થીઓ માટે પર્યાપ્ત ભાડાનાં મકાનોનું સર્જન કરશે. એઆરએચ શહેરી રહેવાસીઓ કે જેઓ પોતાની માલિકીનું ઘર ધરાવવા માગતા નથી, પરંતુ ટૂંકા ગાળાનાં ધોરણે આવાસની જરૂર છે અથવા જેમની પાસે મકાનનું નિર્માણ/ખરીદી કરવાની નાણાકીય ક્ષમતા નથી, તેમને વાજબી અને આરોગ્યપ્રદ રહેવાની જગ્યા સુનિશ્ચિત કરશે.

 

આ વર્ટિકલનો અમલ નીચે મુજબ બે મોડલ દ્વારા કરવામાં આવશે:

મોડલ-1: શહેરોમાં સરકારી ભંડોળથી ચાલતાં વર્તમાન ખાલી મકાનોનો સરકારી-ખાનગી ભાગીદારીનાં માધ્યમ હેઠળ અથવા સરકારી એજન્સીઓ દ્વારા એઆરએચમાં રૂપાંતરિત કરીને ઉપયોગ કરવો.

મોડેલ-2: ખાનગી/જાહેર એજન્સીઓ દ્વારા ભાડાના મકાનોનું નિર્માણ, સંચાલન અને જાળવણી

નવીન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને નિર્માણ પામેલા પ્રોજેક્ટ્સ માટે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા રૂ. 3,000 પ્રતિ ચો.મી.ના દરે ટીઆઈજી બહાર પાડવામાં આવશે, જ્યારે રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની સરકાર રૂ. 2000/ પ્રતિ ચોરસ મીટરના દરે રૂ. 2000/- પ્રદાન કરશે.

iv. ઇન્ટરેસ્ટ સબસિડી સ્કીમ (આઇએસએસ): આઇએસએસ વર્ટિકલ ઇડબલ્યુએસ/એલઆઇજી અને એમઆઇજી પરિવારો માટે હોમ લોન પર સબસિડીનો લાભ પ્રદાન કરશે. 35 લાખ સુધીની મકાન કિંમત સાથે ₹25 લાખ સુધીની લોન લેનારા લાભાર્થીઓને 12 વર્ષના કાર્યકાળ સુધીની પ્રથમ ₹8 લાખની લોન પર 4 ટકા વ્યાજ સબસિડી મળવાપાત્ર રહેશે. પાત્રતા ધરાવતા લાભાર્થીઓને પુશ બટન દ્વારા 5-વાર્ષિક હપ્તામાં વધુમાં વધુ ₹1.80 લાખની સબસિડી આપવામાં આવશે. લાભાર્થીઓ વેબસાઇટ, ઓટીપી અથવા સ્માર્ટ કાર્ડ દ્વારા તેમના એકાઉન્ટ્સ એક્સેસ કરી શકે છે.

પીએમએવાય-યુ 2.0ને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા પ્રાયોજિત યોજના (સીએસએસ) સ્વરૂપે લાગુ કરવામાં આવશે, સિવાય કે ઇન્ટરેસ્ટ સબસિડી સ્કીમ (આઇએસએસ) ઘટક, જેને કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજના તરીકે લાગુ કરવામાં આવશે.

 

 

 

ભંડોળ પદ્ધતિ

આઇએસએસ સિવાય વિવિધ વર્ટિકલ્સ હેઠળ મકાન નિર્માણનો ખર્ચ મંત્રાલય, રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ/યુએલબી વચ્ચે વહેંચવામાં આવશે અને ઓળખ પાત્રતા ધરાવતા લાભાર્થીઓને વહેંચવામાં આવશે. પીએમએવાય-યુ 2.0 હેઠળ એએચપી/બીએલસી વર્ટિકલ્સમાં સરકારી સહાય યુનિટ દીઠ ₹2.50 લાખ રહેશે. આ યોજના હેઠળ રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોનો હિસ્સો ફરજિયાત રહેશે. વિધાનસભા વિનાના કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટે, કેન્દ્ર: રાજ્યની વહેંચણીની પેટર્ન 100:0, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટે વિધાનસભા (દિલ્હી, જમ્મુ અને કાશ્મીર અને પુડુચેરી), ઉત્તર-પૂર્વના રાજ્યો અને હિમાલયના રાજ્યો (હિમાચલ પ્રદેશ અને ઉત્તરાખંડ) માટે વહેંચણી પેટર્ન 90:10 અને અન્ય રાજ્યો માટે 60:40 હશે. મકાનોની પરવડે તેવી ક્ષમતા સુધારવા માટે રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અને યુએલબી લાભાર્થીઓને વધારાની સહાય આપી શકે છે.

આઈએસએસ વર્ટિકલ હેઠળ, પાત્ર લાભાર્થીઓને રૂ. 1.80 લાખ સુધીની કેન્દ્રીય સહાય 5-વાર્ષિક હપ્તામાં આપવામાં આવશે

વિગતવાર શેરિંગ પેટન નીચે મુજબ છે.

સ.નં.

 

રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો

PMAY-U 2.0 વર્ટિકલ્સ

બીએલસી અને એએચપી

ARH

ISS

 

પૂર્વોત્તર ક્ષેત્રના રાજ્યો, હિમાચલ પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ અને જમ્મુ-કાશ્મીર, પુડુચેરી અને દિલ્હીના કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ (કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ)

કેન્દ્ર સરકાર- યુનિટ દીઠ ₹2.25 લાખ

રાજ્ય સરકાર- લઘુત્તમ યુનિટ દીઠ ₹0.25 લાખ

ટેકનોલોજી ઇનોવેશન ગ્રાન્ટ

 

ભારત સરકાર: યુનિટ દીઠ ₹3,000/Sqm

 

રાજ્યનો હિસ્સો: યુનિટ દીઠ ₹2,000/Sqm

હોમ લોન સબસિડી - ભારત સરકાર દ્વારા કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજના તરીકે યુનિટ દીઠ ₹1.80 લાખ (વાસ્તવિક રીલિઝ) સુધીની સબસિડી

 

બીજા બધા યુ.ટી.

કેન્દ્ર સરકાર - યુનિટ દીઠ ₹2.50 લાખ

 

બાકીનાં રાજ્યો

કેન્દ્ર સરકાર - યુનિટ દીઠ ₹1.50 લાખ

રાજ્ય સરકાર - લઘુત્તમ યુનિટ દીઠ ₹1.00 લાખ

નોંધો:

પીએમએવાય-યુ 2.0 હેઠળ રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોનો હિસ્સો ફરજિયાત રહેશે. લઘુતમ રાજ્ય હિસ્સા ઉપરાંત રાજ્ય સરકારો પરવડે તેવી ક્ષમતા વધારવા માટે વધારાનો ટોપ-અપ હિસ્સો પણ પ્રદાન કરી શકે છે.

કેન્દ્રીય સહાયતા ઉપરાંત એમઓએચયુએ અમલીકરણ એજન્સીઓને એએચપી પ્રોજેક્ટ્સ હેઠળ વધારાના ખર્ચના કોઈ પણ બોજની અસરને સરભર કરવા માટે નવીન બિલ્ડિંગ મટિરિયલ્સ, ટેકનોલોજી અને પ્રક્રિયાઓનો ઉપયોગ કરીને જ એએચપી પ્રોજેક્ટ્સને ટેકનોલોજી ઇનોવેશન ગ્રાન્ટ (ટીઆઈજી) પ્રદાન કરશે, જેમાં નવીન બિલ્ડિંગ મટિરિયલ્સ, ટેકનોલોજી અને પ્રોસેસિંગનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.

 

 

ટેકનોલોજી અને નવીનીકરણ પેટા-મિશન (ટી.આઈ.એસ.એમ.)

પીએમએવાય-યુ 2.0 હેઠળ ટીઆઈએસએમની સ્થાપના કરવામાં આવશે, જેનો ઉદ્દેશ રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અને અન્ય હિતધારકોને આધુનિક, નવીન અને હરિયાળી ટેકનોલોજીઓ તથા મકાનોનાં ઝડપી અને ગુણવત્તાયુક્ત નિર્માણ માટે નિર્માણ સામગ્રીનો સ્વીકાર કરવા માર્ગદર્શન આપવાનો અને સુવિધા પ્રદાન કરવાનો છે. ટીઆઈએસએમ હેઠળ રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો/શહેરોને આબોહવામાં સ્માર્ટ ઇમારતો અને સ્થિતિસ્થાપક આવાસો માટે આપત્તિ પ્રતિરોધક અને પર્યાવરણને અનુકૂળ ટેકનોલોજીઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને પડકારજનક સ્વરૂપે નવીન પદ્ધતિઓ અને પ્રોજેક્ટ્સ મારફતે સહાય કરવામાં આવશે.

 

એફોર્ડેબલ હાઉસિંગ પોલિસી

પીએમએવાય-યુ 2.0 હેઠળ લાભ મેળવવા રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ "એફોર્ડેબલ હાઉસિંગ પોલિસી" બનાવવી પડશે, જેમાં સરકારી/ખાનગી કંપનીઓની સક્રિય ભાગીદારી સુનિશ્ચિત કરવા અને એફોર્ડેબલ હાઉસિંગ ઇકોસિસ્ટમને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વિવિધ સુધારા અને પ્રોત્સાહનો સામેલ હશે. 'એફોર્ડેબલ હાઉસિંગ પોલિસી'માં આવા સુધારા સામેલ હશે, જે 'એફોર્ડેબલ હાઉસિંગ'ની પરવડે તેવી ક્ષમતામાં સુધારો કરશે.

 

અસર:

પીએમએવાય-યુ 2.0 ઇડબલ્યુએસ/એલઆઇજી અને એમઆઇજી સેગમેન્ટનાં હાઉસિંગનાં સ્વપ્નોને સાકાર કરીને 'હાઉસિંગ ફોર ઓલ'નાં વિઝનને સાકાર કરશે. આ યોજના ઝૂંપડપટ્ટીમાં રહેતા લોકો, અનુસૂચિત જાતિ/અનુસૂચિત જનજાતિ, લઘુમતીઓ, વિધવાઓ, વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિઓ અને સમાજનાં અન્ય વંચિત વર્ગોની જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરીને વસતિનાં વિવિધ વર્ગોમાં સમાનતા સુનિશ્ચિત કરશે. સફાઇ કર્મી, પીએમએસવીએનિધિ યોજના હેઠળ ઓળખ કરાયેલા સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સ અને પ્રધાનમંત્રી-વિશ્વકર્મા યોજના હેઠળ વિવિધ કારીગરો, આંગણવાડી કાર્યકર્તાઓ, મકાન અને અન્ય બાંધકામ કામદારો, ઝૂંપડપટ્ટી/ચાલના રહેવાસીઓ અને પીએમએવાય-યુ 2.0ની કામગીરી દરમિયાન ઓળખ કરાયેલા અન્ય જૂથો પર વિશેષ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવશે.

 

Explore More
શ્રી રામ જન્મભૂમિ મંદિર ધ્વજારોહણ ઉત્સવ દરમિયાન પ્રધાનમંત્રીના સંબોધનનો મૂળપાઠ

લોકપ્રિય ભાષણો

શ્રી રામ જન્મભૂમિ મંદિર ધ્વજારોહણ ઉત્સવ દરમિયાન પ્રધાનમંત્રીના સંબોધનનો મૂળપાઠ
IIT Delhi tops India in QS Rankings 2027; 52 Indian institutions feature

Media Coverage

IIT Delhi tops India in QS Rankings 2027; 52 Indian institutions feature
NM on the go

Nm on the go

Always be the first to hear from the PM. Get the App Now!
...
Text of Prime Minister addresses the Indian Community in Paris
June 18, 2026

नमस्ते!

बों जू!

ऐसा लग रहा है, आप सब छुट्टी के मूड में हैं।

साथियों,

ये पेरिस शहर, Lights का शहर है, रंगों का शहर है, यहां Art है, Ideas हैं, और innovation की प्रेरणा भी है। इस शहर को भारत के अलग-अलग राज्यों से आए आप सभी लोग और भी खूबसूरत बना देते हैं। नए नए रंगों से भर देते हैं।

कोई तमिल है, कोई पंजाबी है, कोई गुजराती है, तो कोई मराठी है, और कोई बंगाली है। भारत के हर कोने का प्रतिनिधित्व यहां दिखाई देता है।

साथियों,

मैं जब 14 जून को नीस पहुंचा था तो सबसे पहले भारत इनोवेट्स कार्यक्रम में शामिल हुआ था। आज जब मैं फ्रांस से वापसी की तैयारी में हूं तो लग रहा है जैसे भारत कनेक्ट्स कार्यक्रम में आ गया हूं।

फ्रांस में रहने वाले आप लोगों ने 21वीं सदी के भारत-फ्रांस रिश्तों को जिस तरह कनेक्ट किया है, वो हमारी Strategic Partnership की बहुत बड़ी ताकत बन रही है। मैं आप सभी के लिए भारत से 140 करोड़ देशवासियों की शुभकामनाएं लेकर आया हूं। इस आत्मीय स्वागत के लिए, मैं आप सभी का हृदय से आभार व्यक्त करता हूं।

साथियों,

आज मैं ऐसे समय में फ्रांस आया हूं जब कुछ ही दिन पहले हमारी सरकार के 12 वर्ष पूरे हुए हैं। चुने हुए प्रधानमंत्री के रूप निरंतर 12 साल तक देश की सेवा करना मेरे जीवन का बहुत बड़ा सौभाग्य रहा है। यह भारत के लोकतंत्र की शक्ति है जिसने एक चायवाले को यहां तक पहुंचा दिया।

साथियों,

बीते 12 वर्ष, 140 करोड़ भारतीयों के अद्भुत सामर्थ्य के रहे हैं। 12 साल के इस कालखंड में भारत का GDP दोगुना हुआ है। Airports की संख्या दोगुनी हुई है। Universities की संख्या भी दोगुनी हो गई है। Highway Construction की स्पीड तीन गुना बढ़ गई। और Metro Network, चार गुणा बड़ा हो गया है।

मैं आपको कुछ और फैक्ट्स दूंगा, उससे आप अंदाजा लगा पाएंगे कि भारत किस स्पीड और कितने बड़े स्केल पर काम कर रहा है। पिछले 12 वर्षों में भारत का Defence Export 35 गुणा यानि Thirty Five Times बढ़ गया है।

औऱ एक फैक्ट सुनिए भारत में मोबाइल मैन्यूफैक्टरिंग यूनिट्स में, 100 गुणा की बढ़ोतरी हुई है। 100 times. भारत अब दुनिया का दूसरा सबसे बड़ा mobile phone manufacturer है। इसी गति, इसी प्रगति का नतीजा है कि आज भारत दुनिया की Fastest Growing Major Economy है।

साथियों,

आज भारत की कहानी सिर्फ Economic Progress की कहानी नहीं है। सिर्फ यहाँ अटक नहीं जाती है। ये Social Transformation की भी कहानी है।

पिछले 12 साल में देश में 25 करोड़ लोग गरीबी से बाहर निकले हैं। यानि एक ऐसी प्रगति जिसका लाभ समाज के अंतिम व्यक्ति तक पहुंच रहा है। फ्रांस में जितने घर हैं, उससे भी अधिक पक्के घर बीते 12 वर्ष में हमने जरूरतमंदों के लिए बनाए हैं।

अब हर परिवार के पास, गरीब से गरीब क्यों न हो, Bank Account है। Financial Inclusion एक सरकारी कार्यक्रम नहीं, बल्कि सामाजिक परिवर्तन का अभियान बना है।

साथियों,

इन 12 वर्षों की उपलब्धियों में, एक उपलब्धि ऐसी भी है जिसे किसी आंकड़े से, या अंकों से, नहीं मापा जा सकता। वह है 140 करोड़ भारतीयों का आत्मविश्वास।

आज का भारत और आज के भारत का युवा बहुत बड़े सपने देख रहा है। भारत का किसान नई संभावनाओं के साथ आगे बढ़ रहा है। भारत की महिलाएं नए नेतृत्व का परिचय दे रही हैं। इसलिए ये सिर्फ Achievements के 12 साल नहीं हैं, ये भारत की एस्पिरेशन्स को नई बुलंदी देने का कालखंड रहा है।

साथियों,

एक समय था जब दूर-दराज के गांवों तक आधुनिक सुविधाएं पहुंचाना वाकई बहुत मुश्किल भरा था। आज उन्हीं गांवों में बिजली भी है, इंटरनेट भी है, और डिजिटल सेवाओं की पूरी दुनिया भी है। आज एक क्लिक पर, कभी भी, कहीं भी बैंकिंग सेवाएं उपलब्ध हैं।

आज मोबाइल फोन, भारत के नागरिकों को अनेक सुविधाओं से कनेक्ट कर रहा है। हमारे किसान, हमारे मछुआरे, हमारे dairy farmers, हमारी महिलाएं, हमारे स्टूडेंट्स, सभी टेक्नोलॉजी के माध्यम से सशक्त हो रहे हैं, और अपने लिए नए अवसर बना रहे हैं।

साथियों,

आपने 125 करोड़ से अधिक Aadhaar IDs के बारे में सुना है। लेकिन आज भारत सिर्फ पहचान को डिजिटल नहीं बना रहा। आज करीब 90 करोड़ भारतीयों की Unique Digital Health IDs बनाई जा चुकी हैं। जिससे मेडिकल रिकॉर्ड सुरक्षित और accessible बन गए हैं। इससे हेल्थकेयर डिलीवरी और अधिक आसान और efficient हो रही है।

साथियों,

इन उपलब्धियों की सबसे बड़ी विशेषता यह है कि इनमें से अधिकांश चीजें कुछ वर्ष पहले तक कल्पना जैसी लगती थीं। कौन सोच सकता था कि गांव-गांव तक हाई-स्पीड इंटरनेट पहुंचेगा ? कौन सोच सकता था कि दूर-सुदूर के गांवों में भी QR code जीवन का हिस्सा बन जायेगा ? गांव में कोई बहन, ड्रोन से खेती करने में मदद करेगी, ये भी असंभव लगता था।

लेकिन आज यह सब, भारत के करोड़ों लोगों के जीवन का सामान्य हिस्सा बनता जा रहा है। और आपको गर्व होगा साथियों, यही नए भारत की पहचान है।

जो कभी सपना था, वह आज सच्चाई है। जो कभी नामुमकिन लगता था, वो आज मुमकिन हुआ है, औऱ ये करने के पीछे सबसे बड़ी ताकत क्या है? किसकी वजह से ये सब संभव हुआ है? यह मोदी के कारण नहीं, वो ताकत है- भारत का लोकतंत्र, भारत की डेमोक्रेसी। इस डेमोक्रेसी में सबका साथ है, सबका विकास है।

साथियों,

आज से 50 या 100 साल बाद जब भारत के इस कालखंड की समीक्षा होगी, तो ये बात उभरकर सामने आएगी कि इस कालखंड को भारत की Aspirations ने ड्राइव किया। यह भारत के एस्पिरेशन्स का नया युग है।

जहां बिजली पहुंची है, वहां लोग सिर्फ बिजली नहीं चाहते, वे Smart Living चाहते हैं। जहां ट्रेन पहुंची है, वहां लोग High-Speed Connectivity चाहते हैं। जहां हाईवे बने हैं, वहां लोग World-Class Expressways चाहते हैं। जहां इंटरनेट पहुंचा है, वहां लोग AI और Digital Innovation में नेतृत्व चाहते हैं।

यानि आज भारत के लोग अपने जीवन को भी Next Level पर ले जाना चाहते हैं, और भारत को भी Next Level पर ले जाना उनका मकसद है, उनका संकल्प है, उनके सपने है।

और साथियों,

यही Aspirations आज भारत की विकास यात्रा की सबसे बड़ी शक्ति हैं। मैं आपको भारत की Space Journey का उदाहरण दूंगा।

भारत ने चंद्रयान को चंद्रमा के South Pole पर उतारा। दुनिया ने इसे एक बहुत बड़ी उपलब्धि माना। लेकिन भारत इसे अपनी मंजिल मानकर रुका नहीं। आज देश गगनयान की तैयारी कर रहा है। भारत अंतरिक्ष में अपना Space Station बनाने की दिशा में आगे बढ़ रहा है।

हमारे Space Startups Global Space Economy में अपनी जगह बनाने के लिए पुरजोश काम कर रहे हैं, आगे बढ़ रहे हैं।

साथियों,

Green Energy के क्षेत्र में भी भारत की यही एस्पिरेशंस दिखाई देती है। Solar Power में भारत की उपलब्धियों की दुनिया भर में लगातार चर्चा हो रही हैं। लेकिन भारत अगली छलांग की तैयारी कर रहा है।

Green Hydrogen में बड़े निवेश हो रहे हैं। Advanced Nuclear Energy पर तेजी से काम हो रहा है। आपने भारत के Fast Breeder nuclear Reactor से जुड़ी प्रोग्रेस के बारे में भी सुना ज़रूर होगा। ये भारत के न्यूक्लियर एनर्जी लैंडस्केप में क्रांतिकारी परिवर्तन करने का बहुत बड़ा अचीवमेंट हमारे सीसेन्टिस्टों ने किया है।

साथियों,

आज का भारत भविष्य का पूरा Ecosystem बना रहा है। भारत एक साथ हर उस क्षेत्र में निवेश कर रहा है, जो आने वाले दशकों की दिशा तय करेगा।

अभी आपने कुछ दिन पहले ही देखा है नीस में भारत इनोवेट्स का एक आयोजन किया। ये इवेंट भारत के डीप टेक सामर्थ्य को दुनिया तक पहुंचाने का एक और माध्यम था। इसमें भारत के 120 Deep-Tech Startups उपस्थित थे। Bharat Innovates में करीब एक हजार चार सौ B2B Meetings हुईं है। कई Startups के लिए Investment Commitments आगे बढ़ीं, Commercial Orders के लिए रास्ते खुले। French और European Universities तथा Incubators के साथ Engagements बढ़ रही हैं।

Student Exchanges, Joint Research, और Innovation Support के नए रास्ते बने। इसलिए Bharat Innovates सिर्फ एक Summit नहीं रहा। यह Innovation Diplomacy का एक नया मॉडल बना है।

और आज ही पेरिस में VivaTech इवेंट के जरिए, इस यात्रा को हमने और आगे बढ़ाया। नीस में हमने Ideas को Capital से जोड़ा और पेरिस में Indian Innovation को Global Scale से जोड़ा। आज दुनिया देख रही है भारत केवल भविष्य के लिए तैयार नहीं हो रहा है। भारत भविष्य को आकार दे रहा है।

साथियों,

एक समय था, जब देशों के बीच रिश्ते केवल व्यापार से तय होते थे। आज व्यापार के साथ-साथ Trust यानि भरोसा भी उतना ही महत्वपूर्ण हो गया है।

हर देश Reliable Supply Chains चाहता है। हर देश Stable Partnerships चाहता है। हर देश ऐसे साथियों की तलाश में है, जिन पर लंबे समय तक भरोसा किया जा सके। और ऐसे समय में, भारत विश्व में एक Trusted Partner के रूप में उभर रहा है।

एवियां में G7 बैठक के दौरान मैंने trust based partnerships बनाने पर ज़ोर दिया। ग्लोबल साउथ के देशों के साथ equal पार्टनर्स के रूप में आगे बढ़ने का आह्वान किया। भारत का G7 समिट में संदेश था Global Governance तभी प्रभावी होगी जब वह Inclusive होगी। Global Growth तभी Sustainable होगी जब वह शेयर्ड होगी। और Global Technology तभी मानवता के लिए उपयोगी होगी जब वह Trusted होगी।

साथियों,

भारत और दुनिया के बीच व्यापारिक रिश्तों में नई ऊर्जा नज़र आ रही है। फ्रांस के साथ भारत का ट्रेड लगतार बढ़ रहा है। पिछले कुछ वर्षों में भारत ने दुनिया के अनेक देशों के साथ Free Trade Agreements किए हैं। यूरोपियन यूनियन हो, यूनाइटेड किंगडम हो दुनिया के हर देश, हर रीजन के साथ भारत समझौते कर रहा है।

अगले महीने से भारत और UK के बीच ट्रेड एग्रीमेंट भी लागू हो जाएगा। यह एग्रीमेंट भारत के farmers, workers और innovators को अनेक नए अवसर प्रदान करेगा।

साथियों,

आज दुनिया Uncertainty और Disruption के दौर से गुजर रही है। ऐसे समय में भारत और फ्रांस की साझेदारी विश्वास, स्थिरता और सहयोग का एक मजबूत स्तंभ बन रहा है।

इस वर्ष हमने भारत और फ्रांस के संबंधों को Special Global Strategic Partnership का दर्जा दिया था। नीस में मेरे मित्र President Macron और मैंने हमारे संबंधों को force for global good बनाने पर चर्चा की। Defence से लेकर space और नुक्लियर तक AI और क्रिटीकल मिनरल्स से लेकर high speed railway तक, हर क्षेत्र में हम मिलकर आगे बढ़ेंगे।

साथियों,

Solar energy हो, या AI के क्षेत्र में सहयोग हो, भारत और फ्रांस मिलकर ऐसे समाधान विकसित कर रहे हैं जो पूरी मानवता के हित में हैं। पिछले वर्ष पेरिस में और इस वर्ष दिल्ली में हमने AI Summit को Co-chair किया।

अब हम साथ मिलकर अगले वर्ष “तृष्णा” satellite को लॉन्च करने जा रहें हैं। यह “तृष्णा” satellite जो विश्व में फूड और वाटर सिक्युरिटी सुनिश्चित करने में योगदान देगा।

और साथियों,

यह सभी गवर्नमेंट टू गवर्नमेंट पहलो में आप सभी का योगदान बहुत महत्वपूर्ण है। ये आप हैं जो भारत और यूरोप के बीच सबसे मजबूत सेतु हैं। आप दोनों समाजों को समझते हैं। दोनों बाजारों को समझते हैं। आने वाले समय में Talent, Trade, Technology, Tourism और Investment के नए अवसरों को आगे बढ़ाने में आपकी भूमिका लगातार बढ़ने वाली हैं।

साथियों,

भारत और फ्रांस के रिश्तों को साझा इतिहास, साझा मूल्यों और साझा विश्वास ने आगे बढ़ाया है। विश्व युद्धों के दौरान फ्रांस की धरती पर बलिदान देने वाले भारतीय सैनिकों की स्मृतियां आज भी हमें जोड़ती हैं।

मुझे पहले नव शापेल में श्रद्धांजलि देने का अवसर मिला, पिछले वर्ष प्रेसिडेंट मैक्रों के साथ मार्सेय के वॉर मेमोरियल जाने का अवसर भी मिला। ये हमारी साझा विरासत है।

फ्रांस, भारतीयों के योगदान को संजोता भी है और सराहता भी है। भारतीय मूल की नूर इनायत खान हों, जिन्होंने फ्रांस की Resistance के लिए अपना जीवन बलिदान किया, या महाराजा रणजीत सिंह के साथ काम करने वाले जनरल जां फ्रांस्वा अलार हों ये सभी भारत और फ्रांस की साझा विरासत के प्रतीक हैं।

भारत के राज्य पुडुचेरी में भी फ्रेंच विरासत की झलक दिखाई देती है। वहां का Architecture, वहां की कला-संस्कृति और खान-पान सभी में हमारे संबंधों की महेक है।

साथियों,

इस समय फ्रांस समेत पूरी दुनिया में International Yoga Day की तैयारी भी चल रही है। इस अवसर पर मैं, फ्रांस में योग को आगे बढ़ाने वाले श्रीमान महेश घाट्राड्याल जी को भी आदरपूर्वक श्रद्धांजलि देता हूं। मैं पद्म पुरस्कार से सम्मानित, शार्लोत शोपां जी को भी प्रणाम करता हूं। जिन्होंने सौ वर्ष की आयु में भी, योग के माध्यम से फ़्रांस को भारत की विरासत से जोड़ा है। उनका जीवन यह सिद्ध करता है: Yoga does not add years to life, it adds life to years.

साथियों,

मैं फ्रेद नेग्री जी को भी आदरपूर्वक श्रद्धापूर्वक याद करता हूं। भारतीय विरासत को संरक्षित करने में उनका योगदान अतुल्य रहा है।

साथियों,

भारत और फ्रांस को कनेक्ट करने वाली एक और चीज है, और वो है फुटबॉल। इस वक्त यहां फुटबॉल फीवर पूरे जोर पर है। फ्रांस में इसकी दीवानगी, चप्पे-चप्पे पर दिखती है। लेकिन भारत में भी फुटबॉल का क्रेज़ सिर चढ़कर बोलता है।

खासतौर पर फ्रांस की टीम के फैन्स भारत में बहुत अधिक हैं। फ़्रांस ने इस वर्ल्ड कप की शुरुआत एक जोरदार जीत से शुरू की है। मैं फ्रांस की टीम को बहुत-बहुत शुभकामनाएं देता हूं।

साथियों,

जाने से पहले, आप सभी के लिए कुछ और अच्छी खबरें भी लेकर के आया हूँ। वो आपके लिए हैं। पिछले वर्ष, मार्सेय में कॉन्सुलेट खोला गया, इससे काफी अधिक सुविधा मिल रही है। कुछ हफ्ते पहले, Indian Nationals के लिए French Airports पर Visa-free Transit की व्यवस्था शुरू हो गई है।

Students और Professionals की Mobility बढ़ाना हो, या Educational Qualifications की Mutual Recognition की बात हो, या फिर French Universities के भारत में Campus खोलना हो, इन सभी पर हम मिलकर आगे बढ़ रहें हैं।

अब फ्रांस में UPI के उपयोग का दायरा भी और बढ़ने जा रहा है। यानि भारत-फ्रांस कनेक्ट भी Instant और आपसी Payment भी Instant!

साथियों,

इन सभी पहलों से, हम भारत और फ़्रांस को और करीब ला रहें हैं। और मैं फिर कहूंगा इस साझेदारी की नींव, इस रिश्ते की असली ताकत आप सभी हैं। आप सब मेरे देशवासी हैं।

आज जब भारत तेज़ी से विकसित भारत के लक्ष्य की ओर बढ़ रहा है, तो मैं आप सभी से भारत के साथ और गहराई से जुडने का आग्रह करूंगा। इससे भारत की विकास यात्रा को नई शक्ति मिलेगी, और आपको अपनी पुरखों की धरती की सेवा करने का अवसर भी मिलेगा।

इन्हीं शब्दों के साथ आप सभी के प्रेम आपके उत्साह और इस आत्मीय स्वागत के लिए मैं एक बार फिर आप सभी का आभार व्यक्त करता हूं।

भारत माता की जय!

बहुत बहुत धन्यवाद।