ভাৰত আত্মবিশ্বাসেৰে ভৰি পৰিছেঃ প্ৰধানমন্ত্ৰী
মন্থৰতা, অনাস্থা আৰু বিখণ্ডনৰ বিশ্বত ভাৰতে বিকাশ, বিশ্বাসৰ সঞ্চাৰ আৰু সেতুবন্ধন কৰিছেঃ প্ৰধানমন্ত্ৰী
আজি ভাৰত বিশ্ব অৰ্থনীতিৰ বিকাশৰ মূল ইঞ্জিন হৈ পৰিছেঃ প্ৰধানমন্ত্ৰী
ভাৰতৰ নাৰী শক্তিয়ে অসাধ্য সাধন কৰিছে, আমাৰ কন্যাই আজি প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে পাৰদৰ্শিতা দেখুৱাইছেঃ প্ৰধানমন্ত্ৰী
আমাৰ গতি অবিৰত, আমাৰ দিশ সুসংগত, আমাৰ উদ্দেশ্য সদায় ৰাষ্ট্ৰ প্ৰথমঃ প্ৰধানমন্ত্ৰী
প্ৰতিটো খণ্ডই আজি পুৰণি ঔপনিৱেশিক মানসিকতা পৰিহাৰেৰে গৌৰৱেৰে নতুন কৃতিত্ব অৰ্জনৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰিছেঃ প্ৰধানমন্ত্ৰী

সকলোকে নমস্কাৰ জনালো।

হিন্দুস্তান টাইমছ সন্মিলনত ভাৰত আৰু বিদেশৰ ভালে কেইগৰাকী বিশিষ্ট অতিথিয়ে অংশগ্ৰহণ কৰিছে। মই আয়োজকবৃন্দ আৰু মতামত আগবঢ়োৱা সকলো সতীৰ্থকে অভিনন্দন জনাইছো। শোভানা জীয়ে দুটা কথা উল্লেখ কৰিছে, এয়া মই শুনিলো। প্ৰথমে তেওঁ কৈছে যে যোৱাবাৰ মোদী জীয়ে ভ্ৰমণ কৰোতে তেওঁ এই পৰামৰ্শ প্ৰদান কৰিছিল। এই দেশৰ কোনেও মিডিয়া হাউচক নিজৰ কাম কৰিবলৈ ক’বলৈ সাহস নকৰে। কিন্তু মই কৈছিলো আৰু মই সুখী যে শোভানা জী আৰু তেওঁৰ টীমটোৱে এই কামটো অতিশয় উৎসাহেৰে কৰিলে। আৰু মই ক্ষন্তেক পূৰ্বে প্ৰদৰ্শনীখন চালো, সেয়ে মই সকলোকে প্ৰদৰ্শনীখন চাবলৈ আহ্বান জনাইছো। এই ফটোগ্ৰাফাৰ বন্ধুসকলে এই মুহূৰ্তটোক এনেদৰে বন্দী কৰিছে যে মুহূৰ্ততো স্মৰণীয় হৈ উঠিছে। দ্বিতীয়তে তেওঁ কৈছিল আৰু মই মাত্ৰ কথাটো বুজিবলৈ চেষ্টা কৰিছো, তেওঁ ক'ব পাৰিলেহেঁতেন, "আপুনি দেশৰ সেৱা কৰি যাওক।" কিন্তু ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে হিন্দুস্তান টাইমছে কৈছিল, "আপুনি দেশৰ সেৱা কৰি যাওক।" ইয়াৰ বাবেও মই মোৰ বিশেষ কৃতজ্ঞতা প্ৰকাশ কৰিছো।

বন্ধুসকল,

এইবাৰৰ সন্মিলনৰ বিষয়বস্তু হৈছে ট্ৰেন্সফৰ্মিং টুম’ৰ’। হিন্দুস্তান টাইমছৰ ১০১ বছৰীয়া ইতিহাস আছে আৰু মহাত্মা গান্ধী, মদন মোহন মালৱীয়, ঘনশ্যামদাস বিৰলাৰ দৰে মহান নেতাৰ আশীৰ্বাদেৰে সমৃদ্ধ। এই কাকতখনে ট্ৰেন্সফৰ্মিং টুম’ৰ’ বিষয়ত আলোচনা কৰা মাত্ৰেকে ৰাষ্ট্ৰক এই বিশ্বাস প্ৰদান কৰে যে ভাৰতত অব্যাহত ৰূপান্তৰ কেৱল সম্ভাৱনাতে সীমাবদ্ধ নহয়, বৰঞ্চ জীৱনৰ পৰিৱৰ্তন, মানসিকতা সলনি আৰু দিশ সলনিৰ এক প্ৰকৃত কাহিনী।

বন্ধুসকল,

আজি ভাৰতীয় সংবিধানৰ মুখ্য প্ৰণেতা ডঃ বাবাছাহেব আম্বেদকাৰৰ মহাপৰিনিৰ্বাণ দিৱস পালন কৰা হৈছে। তদুপলক্ষে মই সকলো ভাৰতীয়ৰ হৈ তেওঁলৈ শ্ৰদ্ধাঞ্জলি জ্ঞাপন কৰিছো।

 

বন্ধুসকল,

আমি এনে এটা সন্ধিক্ষণত উপনীত হৈছো, য’ত একবিংশ শতিকাৰ এক চতুৰ্থাংশ ইতিমধ্যে পাৰ হৈ গৈছে। এই ২৫ বছৰত বিশ্ব বহু উত্থান-পতনৰ সাক্ষী হৈ পৰিছে, য’ত আৰ্থিক সংকট, বিশ্বব্যাপী মহামাৰী, প্ৰযুক্তিগত বিঘিনি, খণ্ডিত বিশ্ব, অব্যাহত যুদ্ধ আদিও দেখা গৈছে। এই সকলোবোৰ পৰিস্থিতিয়ে কোনোবা নহয় কোনোবা ৰূপত অনিশ্চয়তাৰে ভৰা বিশ্বক প্ৰত্যাহ্বান জনাইছে। কিন্তু অনিশ্চয়তাৰ এই যুগত ভাৰত আত্মবিশ্বাসেৰে ভৰি পৰিছে। যেতিয়া বিশ্বই মন্থৰতাৰ কথা কয়, তেতিয়া ভাৰতে বিকাশৰ কাহিনী লিখে; যেতিয়া বিশ্বই বিশ্বাসৰ সংকটৰ সন্মুখীন হয়, তেতিয়া ভাৰত আস্থাৰ স্তম্ভ হৈ পৰিছে আৰু যেতিয়া বিশ্বখন বিখণ্ডনৰ দিশে আগবাঢ়িছে, তেতিয়া ভাৰতে সেতুবন্ধনৰ ভূমিকা পালন কৰিছে।

বন্ধুসকল,

মাত্ৰ কেইদিনমান পূৰ্বে ভাৰতৰ দ্বিতীয় ত্ৰৈমাসিকৰ জিডিপিৰ পৰিসংখ্যা প্ৰকাশ পাইছিল। ইয়াত আঠ শতাংশৰো অধিক বৃদ্ধিৰ হাৰ দেখুওৱা হৈছে। যিয়ে প্ৰগতিৰ নতুন গতিকে প্ৰতিফলিত কৰিছে।

বন্ধুসকল,

এয়া কেৱল পৰিসংখ্যা নহয়, বৰঞ্চ এক শক্তিশালী সামষ্টিক অৰ্থনৈতিক সংকেত। এই সংকেতে ভাৰত আজি বিশ্ব অৰ্থনীতিৰ বিকাশৰ চালিকাশক্তি হৈ পৰাৰ বাৰ্তা প্ৰদান কৰিছে। এই পৰিসংখ্যা এনে এটা প্ৰকাশ পাইছে, যেতিয়া বিশ্বৰ বিকাশ প্ৰায় তিনি শতাংশ আৰু জি-৭ৰ অৰ্থনীতিৰ গড় প্ৰায় ডেৰ শতাংশ হৈছে। এনে পৰিস্থিতিত ভাৰতে অধিক বিকাশ আৰু নিম্ন মুদ্ৰাস্ফীতিৰ আৰ্হি হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। এটা সময় আছিল যেতিয়া অৰ্থনীতিবিদসকলে উচ্চ মুদ্ৰাস্ফীতিক লৈ উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰিছিল, কিন্তু আজি একেখিনি অৰ্থনীতিবিদেই নিম্ন মুদ্ৰাস্ফীতিৰ কথা কৈছে।

 

বন্ধুসকল,

ভাৰতৰ সাফল্যসমূহ সাধাৰণ নহয় নতুবা এয়া কেৱল পৰিসংখ্যাৰ বিষয় নহয়, বৰঞ্চ বিগত দশকত ৰাষ্ট্ৰখনে সাধন কৰা এক মৌলিক পৰিৱৰ্তনক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছে। এই মৌলিক পৰিৱৰ্তন হৈছে স্থিতিস্থাপকতাৰ বিষয়ে, সমস্যাৰ সমাধান বিচাৰি উলিওৱাৰ প্ৰৱণতাৰ বিষয়ে, আশংকাৰ ডাৱৰ আঁতৰোৱা আৰু আকাংক্ষা সম্প্ৰসাৰণৰ বিষয়ে। ইয়াৰ ফলশ্ৰুতিত আজিৰ ভাৰতে নিজকে ৰূপান্তৰিত কৰিছে আৰু আগন্তুক ভৱিষ্যতকো ৰূপান্তৰিত কৰিছে।

বন্ধুসকল,

আমি ট্ৰেন্সফৰ্মিং টুম’ৰ’ৰ বিষয়ে আলোচনা কৰাৰ সময়ত হৃদয়ংগম কৰিব লাগিব যে পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰতি থকা আস্থা আজি অব্যাহত কামৰ শক্তিশালী ভেটিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠিছে। আজিৰ সংস্কাৰ আৰু আজিৰ প্ৰদৰ্শনে কাইলৈৰ পৰিৱৰ্তনৰ পথ প্ৰশস্ত কৰিছে। মই চৰকাৰে কাম কৰি থকা পন্থাৰ ওপৰত আলোকপাত কৰিব খুজিছো।

বন্ধুসকল,

আপোনাসৱৰো জ্ঞাত যে ভাৰতৰ সম্ভাৱনাৰ এক বৃহৎ অংশ দীৰ্ঘদিন ধৰি অন্বেষণ নকৰাকৈ আছিল। এই অনাবৃত সম্ভাৱনাই অধিক সুযোগ লাভ, ই ৰাষ্ট্ৰৰ উন্নয়নত সম্পূৰ্ণৰূপে আৰু কোনো বাধা নোহোৱাকৈ অংশগ্ৰহণ কৰা মাত্ৰেকে দেশৰ ৰূপান্তৰ নিশ্চিত। মই সকলোকে পূব ভাৰত, উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল, গাঁও, টায়াৰ-টু আৰু টায়াৰ-থ্ৰী চহৰ, নাৰী শক্তি, উদ্ভাৱনী যুৱক-যুৱতী, সামুদ্ৰিক শক্তি আৰু সুনীল অৰ্থনীতি তথা মহাকাশ খণ্ড সন্দৰ্ভত চিন্তা-চৰ্চা কৰিবলৈ আহ্বান জনাইছো। ইয়াৰ সম্পূৰ্ণ সম্ভাৱনাক বিগত দশকসমূহত ব্যৱহাৰ কৰা হোৱা নাছিল। আজি ভাৰতে এই অনাবৃত সম্ভাৱনাক অন্বেষণ কৰাৰ দৃষ্টিভংগীৰে কাম কৰি আছে। পূব ভাৰতত আধুনিক আন্তঃগাঁথনি, যোগাযোগ ব্যৱস্থা আৰু উদ্যোগত অভূতপূৰ্বভাৱে বিনিয়োগ কৰা হৈছে। গাঁও আৰু সৰু চহৰসমূহক আধুনিক সুবিধাৰে সজ্জিত কৰা হৈছে, সৰু চহৰসমূহ ষ্টাৰ্টআপ আৰু এমএছএমই-ৰ বাবে নতুন কেন্দ্ৰলৈ পৰিণত হৈছে। গাঁৱৰ কৃষকসকলে বিশ্বৰ বজাৰৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষভাৱে সংযোগ স্থাপন কৰিবলৈ এফপিঅ’ গঠন কৰিছে।

 

বন্ধুসকল,

ভাৰতৰ নাৰী শক্তিয়ে অসাধ্য সাধন কৰিছে, আমাৰ কন্যাই আজি প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে পাৰদৰ্শিতা দেখুৱাইছে। এই ৰূপান্তৰ এতিয়া কেৱল নাৰী সবলীকৰণতে সীমাবদ্ধ হৈ থকা নাই, বৰঞ্চ সমাজৰ মানসিকতা আৰু শক্তি উভয়কে ৰূপান্তৰিত কৰিছে।

বন্ধুসকল,

নতুন সুযোগ সৃষ্টি আৰু বাধা দূৰ হোৱা মাত্ৰেকে নতুন শিখৰত আৰোহণ কৰিব পাৰি। মই পূৰ্বে চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণত থকা ভাৰতৰ মহাকাশ খণ্ডৰ উদাহৰণ দাঙি ধৰিব খুজিছো। মহাকাশ খণ্ড ব্যক্তিগত খণ্ডৰ বাবে মুকলি কৰিবলৈ সংস্কাৰ সাধন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ফল এতিয়া ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে দৃশ্যমান হৈছে। মাত্ৰ ১০–১১ দিন পূৰ্বে মই হায়দৰাবাদত স্কাইৰুটৰ ইনফিনিটি কেম্পাছ উদ্বোধন কৰিছিল। ভাৰতীয় ব্যক্তিগত মহাকাশ কোম্পানী স্কাইৰুটে প্ৰতিমাহে এটাকৈ ৰকেট নিৰ্মাণৰ ক্ষমতাৰ দিশত কাম কৰি আছে আৰু উৎক্ষেপণৰ বাবে সাজু বিক্ৰম-১ বিকশিত কৰি আছে। চৰকাৰে প্ৰদান কৰা এই মঞ্চত ভাৰতৰ যুৱক-যুৱতীসকলে নতুন ভৱিষ্যৎ গঢ়ি তুলিছে। এয়াই হৈছে প্ৰকৃত পৰিৱৰ্তন।

বন্ধুসকল,

মই ভাৰতৰ আন এক পৰিৱৰ্তন আলোচনাৰ যোগ্য বুলি ভাবিছো। এটা সময় আছিল যেতিয়া সংস্কাৰ প্ৰতিক্ৰিয়াশীল আছিল, হয় ৰাজনৈতিক স্বাৰ্থৰ দ্বাৰা বা সংকট পৰিচালনাৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ দ্বাৰা পৰিচালিত আছিল। কিন্তু আজি ৰাষ্ট্ৰীয় লক্ষ্যৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি সংস্কাৰ হাতত লোৱা হৈছে। প্ৰতিটো খণ্ডৰে অগ্ৰগতি ঘটিছে, ভাৰতৰ গতি স্থিৰ হৈ আছে, ইয়াৰ দিশ সুসংগত আৰু ইয়াৰ উদ্দেশ্য ৰাষ্ট্ৰ প্ৰথমেৰে বদ্ধমূল। ২০২৫ বৰ্ষটো এনে সংস্কাৰ সাধনৰ বছৰ, য’ত আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য সংস্কাৰ হৈছে পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ জিএছটি। এই সংস্কাৰৰ প্ৰভাৱ সমগ্ৰ দেশতে প্ৰত্যক্ষ হৈছে। এইবাৰ প্ৰত্যক্ষ কৰ ব্যৱস্থাতো এক বৃহৎ সংস্কাৰ সাধন কৰা হৈছে, ১২ লাখ টকা পৰ্য্যন্ত আয়ত কৰ শূন্য, যিটো পদক্ষেপ এটা দশক পূৰ্বে কল্পনাও কৰিব নোৱাৰা আছিল।

বন্ধুসকল,

সংস্কাৰৰ এই ধাৰাবাহিকতা অব্যাহত আছে। মাত্ৰ তিনি-চাৰি দিন পূৰ্বে ক্ষুদ্ৰ কোম্পানীৰ সংজ্ঞা সংশোধন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ফলত এতিয়া হাজাৰ-হাজাৰ কোম্পানী সহজ নিয়ম, দ্ৰুত প্ৰক্ৰিয়া আৰু উন্নত সুবিধাৰ পৰিসৰৰ অধীনলৈ আহিছে। বাধ্যতামূলক গুণগত নিয়ন্ত্ৰণ আদেশৰ পৰাও প্ৰায় ২০০ টা সামগ্ৰীৰ শিতান আঁতৰোৱা হৈছে।

 

বন্ধুসকল,

ভাৰতৰ আজিৰ যাত্ৰা কেৱল উন্নয়নৰ কথাই নহয়, বৰঞ্চ মানসিকতাৰ পৰিৱৰ্তন, মানসিক নৱজাগৰণৰো কথা। আত্মবিশ্বাস অবিহনে কোনো ৰাষ্ট্ৰ আগবাঢ়িব নোৱাৰে আৰু দুৰ্ভাগ্যজনকভাৱে দীৰ্ঘ বছৰ ধৰি চলি অহা ঔপনিৱেশিক শাসনে তথা ঔপনিৱেশিক মানসিকতাই ভাৰতৰ আস্থাক প্ৰভাৱিত কৰিছিল। এই ঔপনিৱেশিক মানসিকতা উন্নত ভাৰতৰ লক্ষ্যত উপনীত হোৱাত এক পৰম বাধা হৈ আহিছিল আৰু সেয়েহে আজিৰ ভাৰতে ইয়াৰ পৰা নিজকে মুক্ত কৰিবলৈ কাম কৰি আছে।

বন্ধুসকল,

ইংৰাজে ভালদৰে জানিছিল যে ভাৰতত দীৰ্ঘদিন শাসন কৰিবলৈ হ’লে ভাৰতীয়সকলৰ আত্মবিশ্বাস কাঢ়ি ল’ব লাগিব আৰু হীনমান্যতাৰ ভাৱ জগাই তুলিব লাগিব। তেওঁলোকে সেই যুগত তাকেই কৰিছিল। ভাৰতীয় পৰিয়ালৰ গাঁথনিসমূহক পুৰণি বুলি কোৱা হৈছিল, ভাৰতীয় সাজ-পোছাকক অপেছাদাৰী বুলি অভিহিত কৰা হৈছিল, ভাৰতীয় উৎসৱ আৰু সংস্কৃতিক অযুক্তিকৰ বুলি অভিহিত কৰা হৈছিল, যোগ আৰু আয়ুৰ্বেদক অবৈজ্ঞানিক বুলি উলাই কৰা হৈছিল আৰু ভাৰতীয় উদ্ভাৱনসমূহ তথা ভাৰতীয় আৱিষ্কাৰক অবৈজ্ঞানিক বুলি উপহাস কৰা হৈছিল। এই ধাৰণাসমূহ বাৰে-বাৰে প্ৰচাৰ কৰা, শিকোৱা আৰু দশক-দশক ধৰি ইয়াক শক্তিশালী কৰি তোলা হৈছিল। ইয়াৰ পৰিণতিত ভাৰতীয় আত্মবিশ্বাস ছিন্নভিন্ন হৈ পৰিছিল।

বন্ধুসকল,

ঔপনিৱেশিক মানসিকতাৰ ব্যাপক প্রভাৱ দূৰ কৰি আজি ভাৰত বিশ্বৰ সৰ্বাধিক দ্ৰুত-বৰ্ধমান অৰ্থনীতি হৈ পৰিছে, বিশ্বৰ বিকাশৰ ইঞ্জিন আৰু বিশ্বৰ পাৱাৰহাউছ হিচাপে পৰিগণিত হৈছে। এইদৰে ভাৰতে এটাৰ পিছত আনটো কৃতিত্ব অৰ্জন কৰিছে।

কিন্তু বন্ধুসকল,

আজি ভাৰতৰ দ্ৰুত বৃদ্ধিৰ পিছতো কোনেও ইয়াক ‘হিন্দুৰ বৃদ্ধিৰ হাৰ’ বুলি উল্লেখ কৰা নাই। ভাৰতে দুইৰ পৰা তিনি শতাংশ বৃদ্ধিৰ হাৰৰ বাবে সংগ্ৰাম কৰি থকাৰ সময়ত এই শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। দেশ এখনৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশক জনসাধাৰণৰ ধৰ্ম বা পৰিচয়ৰ সৈতে সংযোগ কৰাটো অজানিতে হ’ব পাৰিলেহেঁতেন নে, ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে এয়া ঔপনিৱেশিক মানসিকতাৰ প্ৰতিফলন আছিল। সমগ্ৰ সমাজ আৰু পৰম্পৰাক অনুত্পাদনশীলতা আৰু দৰিদ্ৰতাৰ সৈতে সমান কৰা হৈছিল, ভাৰতৰ লেহেমীয়া বৃদ্ধি যে হিন্দু সভ্যতা আৰু সংস্কৃতিৰ বাবেই হৈছে সেই কথা প্ৰমাণ কৰাৰ প্ৰয়াস কৰা হৈছিল। এয়াই আছিল বিড়ম্বনা। যিসকল তথাকথিত বুদ্ধিজীৱীয়ে সকলোতে সাম্প্ৰদায়িকতা বিচাৰি পাইছিল, তেওঁলোকে তেওঁলোকৰ যুগত গ্ৰন্থ আৰু গৱেষণা পত্ৰৰ অংশ কৰি তোলা হিন্দুৰ বৃদ্ধিৰ হাৰ শব্দটোত সাম্প্ৰদায়িকতা দেখাত ব্যৰ্থ হৈছিল।

 

বন্ধুসকল,

ঔপনিৱেশিক মানসিকতাই ভাৰতৰ উৎপাদন পৰিবেশ তন্ত্ৰক ধ্বংস কৰি পেলাইছিল। এতিয়া ৰাষ্ট্ৰখনে ইয়াক পুনৰুজ্জীৱিত কৰিছে। ঔপনিৱেশিক কালতো ভাৰত অস্ত্ৰ আৰু গোলাবাৰুদৰ প্ৰধান উৎপাদনকাৰী দেশ আছিল, অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ কাৰখানাৰ শক্তিশালী নেটৱৰ্ক আছিল, অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ ৰপ্তানি কৰিছিল আৰু বিশ্বযুদ্ধত ইয়াৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰ আছিল। স্বাধীনতাৰ পিছত প্ৰতিৰক্ষা উৎপাদন পৰিবেশ তন্ত্ৰ ধ্বংস হৈ পৰিছিল, কিয়নো ঔপনিৱেশিক মানসিকতাৰে চৰকাৰত থকাসকলে ভাৰতত নিৰ্মিত অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰ মূল্য কম কৰি দেশখনক বিশ্বৰ অন্যতম বৃহৎ প্ৰতিৰক্ষা আমদানিকাৰীলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছিল।

বন্ধুসকল,

যুগ-যুগ ধৰি ভাৰতৰ এক প্ৰধান কেন্দ্ৰ হৈ থকা জাহাজ নিৰ্মাণ উদ্যোগকো একে মানসিকতাই প্ৰভাৱিত কৰিছিল। পাঁচ-ছয় দশকৰ আগতেও ভাৰতৰ চল্লিশ শতাংশ বাণিজ্য ভাৰতীয় জাহাজত সম্পন্ন হৈছিল, কিন্তু ঔপনিৱেশিক মানসিকতাই বিদেশী জাহাজক অগ্ৰাধিকাৰ দিছিল। ইয়াৰ ফল স্পষ্ট, কিয়নো এসময়ত সামুদ্ৰিক শক্তিৰ বাবে পৰিচিত ৰাষ্ট্ৰ এখন ৯৫ শতাংশ বাণিজ্যৰ বাবে বিদেশী জাহাজৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈ পৰিছিল। ইয়াৰ ফলত ভাৰতে আজি বিদেশী জাহাজ কোম্পানীক বছৰি প্ৰায় ৭৫ বিলিয়ন ডলাৰ বা প্ৰায় ছয় লাখ কোটি টকা দিবলগীয়া হৈছে।

বন্ধুসকল,

জাহাজ নিৰ্মাণেই হওক বা প্ৰতিৰক্ষা উৎপাদনেই হওক, আজি প্ৰতিটো খণ্ডই ঔপনিৱেশিক মানসিকতা পৰিহাৰেৰে নতুন গৌৰৱ অৰ্জন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছে।

বন্ধুসকল,

ঔপনিৱেশিক মানসিকতাই ভাৰতৰ শাসন পদ্ধতিৰ যথেষ্ট ক্ষতি কৰিছিল। আগতে জনসাধাৰণে নিজৰ নথি-পত্ৰ চৰকাৰী বিষয়াৰ জৰিয়তে প্ৰমাণিত কৰিব লাগিছিল যদিও এতিয়া এই অনাস্থা দূৰ কৰি আত্মপ্ৰমাণেই যথেষ্ট বুলি মানি লোৱা হৈছে।

বন্ধুসকল,

দেশত এনে কিছুমান বিধান আছিল য’ত সৰু-সৰু ভুলকো গুৰুতৰ অপৰাধ হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল। এতিয়া ইয়াক সলনি কৰিবলৈ জন-বিশ্বাস আইনৰ প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে। ইয়াৰ জৰিয়তে এনে শ-শ বিধানক অপৰাধমুক্ত কৰা হ’ল।

 

বন্ধুসকল,

পূৰ্বে এক হাজাৰ টকাৰ ঋণৰ বাবেও বেংকসমূহে অত্যধিক অনাস্থাৰ বাবে নিশ্চয়তা দাবী কৰিছিল। এনে অবিশ্বাস মুদ্ৰা যোজনাৰ জৰিয়তে দূৰ হ’ল। ইয়াৰ অধীনত এতিয়ালৈকে ৩৭ লাখ কোটি টকাৰ নিশ্চয়তামুক্ত ঋণ দিয়া হৈছে। এই ধনেৰে নিশ্চয়তা হিচাপে দিবলৈ নথকা পৰিয়ালৰ যুৱক-যুৱতীসকলক আস্থা প্ৰদান কৰা হৈছে, যাৰ ফলত তেওঁলোক উদ্যোগী হ’বলৈ সক্ষম হৈছে।

বন্ধুসকল,

দেশত সদায় বিশ্বাস কৰা হৈছিল যে এবাৰ চৰকাৰক কিবা এটা দিয়া হ’লে সেয়া একমুখী হয় আৰু একো ঘূৰি নাহে। যেতিয়া চৰকাৰ আৰু জনসাধাৰণৰ মাজত আস্থা দৃঢ় হয়, তেতিয়া আন এক অভিযানৰ জৰিয়তে ইয়াৰ ফল স্পষ্ট হৈ পৰে। আপোনালোকে এটা কথা জানি আচৰিত হ’ব যে বেংকত ৭৮ হাজাৰ কোটি টকা দাবীহীন, ১৪ হাজাৰ কোটি টকা বীমা কোম্পানীত, তিনি হাজাৰ কোটি টকা মিউচুৱেল ফাণ্ড কোম্পানীত আৰু ৯ হাজাৰ কোটি টকা লভ্যাংশ, এই সকলোবোৰ দাবীহীন। এই ধন দৰিদ্ৰ আৰু মধ্যবিত্ত পৰিয়ালৰ। সেয়েহে চৰকাৰে ইয়াক নিজৰ সঠিক মালিকক ঘূৰাই দিবলৈ কাম কৰি আছে। এই উদ্দেশ্যে বিশেষ শিবিৰ আৰম্ভ কৰা হৈছে আৰু এতিয়ালৈকে প্ৰায় ৫০০ জিলাত এনে শিবিৰে উপযুক্ত হিতাধিকাৰীক হাজাৰ-হাজাৰ কোটি টকা ঘূৰাই দিছে।

বন্ধুসকল,

এয়া কেৱল সম্পত্তি ঘূৰাই পোৱাৰ কথা নহয়, বৰঞ্চ বিশ্বাসৰ কথা, জনসাধাৰণৰ আস্থা অহৰহ অৰ্জনৰ প্ৰতিশ্ৰুতিৰ কথা। জনসাধাৰণৰ আস্থাই হৈছে ৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰকৃত মূলধন আৰু ঔপনিৱেশিক মানসিকতাৰ অধীনত এনে অভিযান কেতিয়াও সম্ভৱ হ’ব নোৱাৰিলেহেঁতেন।

বন্ধুসকল,

প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে ৰাষ্ট্ৰখন ঔপনিৱেশিক মানসিকতাৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে মুক্ত হ’ব লাগিব। মাত্ৰ কেইদিনমানৰ আগতে মই দেশবাসীক সকলোকে দহ বছৰৰ সময়সীমাৰে কাম কৰিবলৈ আহ্বান জনাইছিলো। ভাৰতত মানসিক দাসত্বৰ বীজ সিঁচা মাকাউলেৰ নীতিয়ে ২০৩৫-ত ২০০ বছৰ সম্পূৰ্ণ কৰিব, অৰ্থাৎ দহ বছৰ বাকী আছে। এই দহ বছৰৰ ভিতৰত সকলো নাগৰিকে নিশ্চিত কৰিব লাগিব যে দেশখন ঔপনিৱেশিক মানসিকতাৰ পৰা মুক্ত হৈছে।

বন্ধুসকল,

মই সততে কৈ আহিছো যে ভাৰত কেৱল নিৰ্দিষ্ট পথ অনুসৰণ কৰা ৰাষ্ট্ৰ নহয়। বৰঞ্চ এটা উন্নত ভৱিষ্যতৰ বাবে আমি দিগন্তক সম্প্ৰসাৰণ কৰিব লাগিব। ইয়াৰ বাবে দেশৰ ভৱিষ্যতৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ বুজিব পৰা আৰু বৰ্তমান সময়ত সমাধান বিচাৰি উলিওৱাৰ প্ৰয়োজনীয়তা গুৰুত্বপূৰ্ণ। এই কাৰণেই মই প্ৰায়ে মেক ইন ইণ্ডিয়া আৰু আত্মনিৰ্ভৰ ভাৰত অভিযানৰ বিষয়ে কও। যদি চাৰি-পাঁচ দশকৰ আগতে এনে পদক্ষেপ আৰম্ভ হ’লহেঁতেন তেন্তে আজিৰ ভাৰতৰ পৰিস্থিতি বহুত বেলেগ হ’লহেঁতেন। মই অৰ্ধপৰিবাহী খণ্ডৰ উদাহৰণ দাঙি ধৰিব খুজিছো। পাঁচৰ পৰা ছয় দশকৰ আগতে এটা কোম্পানীয়ে ভাৰতত অৰ্ধপৰিবাহী উদ্যোগ স্থাপনৰ বাবে আগবাঢ়ি আহিছিল যদিও যথোপযুক্ত গুৰুত্ব দিয়া হোৱা নাছিল, যাৰ ফলত অৰ্ধপৰিবাহী নিৰ্মাণৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰত পিছ পৰি ৰৈছিল।

বন্ধুসকল,

শক্তি খণ্ডতো একেধৰণৰ পৰিস্থিতি হৈছিল। ভাৰতে বৰ্তমান বছৰি প্ৰায় ১২৫ লাখ কোটি টকাৰ পেট্ৰ’ল, ডিজেল আৰু গেছৰ আমদানি কৰে। প্ৰচুৰ সূৰ্য্যৰ পোহৰেৰে দেশখন ধন্য হোৱাৰ পিছতো ২০১৪-লৈকে ভাৰতৰ সৌৰশক্তি উৎপাদন ক্ষমতা আছিল মাত্ৰ ৩ গিগাৱাট। কিন্তু, যোৱা দহ বছৰত এই ক্ষমতা প্ৰায় ১৩০ গিগাৱাটলৈ বৃদ্ধি পাইছে, কেৱল ছাদৰ ওপৰৰ সৌৰ শক্তিৰ জৰিয়তেই ২২ গিগাৱাট যোগ হৈছে।

 

বন্ধুসকল,

প্ৰধানমন্ত্ৰী সূৰ্য্য ঘৰ মুফ্ট বিজুলী যোজনাই শক্তি সুৰক্ষাৰ অভিযানত নাগৰিকসকলক প্ৰত্যক্ষভাৱে অংশগ্ৰহণৰ সুবিধা প্ৰদান কৰিছে। বাৰাণসীৰ সাংসদ হিচাপে মই স্থানীয় পৰিসংখ্যাৰ উদ্ধৃতি দিব পাৰিম। আজি বাৰাণসীৰ ২৬ হাজাৰৰো অধিক পৰিয়ালে এই আঁচনিৰ অধীনত সৌৰ প্ৰকল্প স্থাপন কৰিছে। এই ইনষ্টলেচনসমূহে দৈনিক তিনি লাখ ইউনিটৰো অধিক বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰি আছে, যাৰ ফলত প্ৰতিমাহে জনসাধাৰণৰ প্ৰায় পাঁচ কোটি টকা ৰাহি হৈছে। এই সৌৰশক্তি উৎপাদনে বছৰি প্ৰায় ৯০ হাজাৰ মেট্ৰিক টন কাৰ্বন নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰি আছে। ইয়াৰ ক্ষতিপূৰণৰ বাবে অন্যথা চল্লিশ লাখৰো অধিক গছপুলি ৰোপণ কৰিব লাগিব। মই কেৱল বাৰাণসীৰ পৰিসংখ্যাহে দাঙি ধৰিছো। মই আপোনাসৱক আঁচনিখনৰ অপৰিসীম ৰাষ্ট্ৰীয় লাভৰ ওপৰত চিন্তা-চৰ্চা কৰিবলৈ আহ্বান জনাইছো। এয়া হৈছে একক পদক্ষেপত ভৱিষ্যতক ৰূপান্তৰিত কৰাৰ ক্ষমতা নিহিত থকাৰ উদাহৰণ।

বন্ধুসকল,

মই আপোনালোকক ম’বাইল উৎপাদনৰ পৰিসংখ্যা দাঙি ধৰিব খুজিছো। ২০১৪-ৰ আগতে ভাৰতে নিজৰ ৭৫ শতাংশ ম’বাইল ফোন আমদানি কৰিছিল, আনহাতে আজি ম’বাইল ফোন আমদানি প্ৰায় শূন্যলৈ হ্ৰাস পাইছে আৰু দেশখন প্ৰধান ৰপ্তানিকাৰী হিচাপে পৰিগণিত হৈছে। ২০১৪-ৰ পিছত সংস্কাৰ সাধনৰ ক্ষেত্ৰত ৰাষ্ট্ৰই কাম কৰিছিল আৰু ইয়াৰ ৰূপান্তৰশীল ফলাফল এতিয়া বিশ্বই প্ৰত্যক্ষ কৰিছে।

বন্ধুসকল,

টেন্সফৰ্মিং টুম’ৰ’ৰ যাত্ৰা হৈছে অসংখ্য আঁচনি, নীতি, সিদ্ধান্ত, জনআকাংক্ষা, জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণৰ যাত্ৰা। এয়া এক ধাৰাবাহিকতাৰ যাত্ৰা। কেৱল এখন সন্মিলনৰ আলোচনাতে এয়া সীমাবদ্ধ নহয়, বৰঞ্চ ভাৰতৰ বাবে এক ৰাষ্ট্ৰীয় সংকল্প। এই সংকল্পত সকলোৰে সহযোগিতা আৰু সামূহিক প্ৰচেষ্টা অতিশয় প্ৰয়োজনীয়। সামূহিক প্ৰচেষ্টাই নিশ্চিতভাৱে আমাক ৰূপান্তৰৰ এই শিখৰত উপনীত হোৱাৰ সুযোগ প্ৰদান কৰিব।

বন্ধুসকল,

আকৌ এবাৰ শোভানা জী আৰু হিন্দুস্তান টাইমছৰ প্ৰতি গভীৰ কৃতজ্ঞতা জ্ঞাপন কৰিছো। আপোনালোকে মোক আপোনালোকৰ মাজত থকাৰ সুযোগ প্ৰদান আৰু কেতিয়াবা পৰামৰ্শ দিয়া কথাবোৰ আপোনালোকে বাস্তৱায়িত কৰাৰ বাবে ধন্যবাদ জনালো। মোৰ বিশ্বাস এয়া হয়তো দেশৰ ফটোগ্ৰাফাৰসকলৰ বাবেও এক নতুন শক্তি হৈ পৰিব। ভৱিষ্যতৰ বাবেও এনেধৰণৰ একাধিক নতুন অনুষ্ঠানৰ কথা বিবেচনা কৰিব পাৰে। যদি আপোনাসৱক মোৰ সহায়ৰ প্ৰয়োজন হয় তেতিয়া মোক নিশ্চয় জনাব। আপোনালোক সকলোকে অশেষ ধন্যবাদ জনালো। নমস্কাৰ।

 

Explore More
শ্ৰী ৰাম জনমভূমি মন্দিৰৰ ধ্বজাৰোহণ উৎসৱত প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ সম্বোধনৰ অসমীয়া অনুবাদ

Popular Speeches

শ্ৰী ৰাম জনমভূমি মন্দিৰৰ ধ্বজাৰোহণ উৎসৱত প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ সম্বোধনৰ অসমীয়া অনুবাদ
Small towns surge ahead of cities in mutual fund folios, shows data

Media Coverage

Small towns surge ahead of cities in mutual fund folios, shows data
NM on the go

Nm on the go

Always be the first to hear from the PM. Get the App Now!
...
Fulfilling public aspirations is the core objective of this budget and the resolution of this government: PM Modi
March 09, 2026
India is working today on a vision of preventive and holistic health: PM
In recent years, the country’s health infrastructure has strengthened, with medical colleges opening in hundreds of districts and health services reaching every village through Ayushman Bharat and Arogya Mandirs: PM
Our Yoga and Ayurveda are becoming popular across the entire world: PM
We must accelerate linking our education system with the real-world economy and increase our focus on AI, automation, digital economy and design-driven manufacturing: PM
India is moving towards an innovation-driven economy: PM
As we prepare for futuristic technologies today; it is crucial that no daughter is held back due to a lack of opportunities: PM
In recent years, sports have been seen as a key pillar of national development; initiatives like Khelo India have energised the sports ecosystem and sports infrastructure is being strengthened nationwide: PM

साथियों,

बजट के बाद वेबिनार की इस सिरीज़ में आज ये चौथा और अहम वेबिनार है। Fulfilling aspirations of people, यानी जन आकांक्षाओं की पूर्ति, ये केवल एक चर्चा का विषय नहीं है, ये इस बजट का मूल ध्येय है और इस सरकार का संकल्प भी है। इन जन आकांक्षाओं की पूर्ति का बहुत बड़ा माध्यम Education, Skill, Health, Tourism, Sports, Culture ऐसे मूलभूत सेक्टर्स हैं। इसलिए इस वेबिनार में हम इन महत्वपूर्ण आयामों पर चर्चा कर रहे हैं। बजट घोषणाओं की implementation के लिए इन विषयों से जुड़े सभी Experts, Policymakers और Scholars, Entrepreneurs और मेरे युवा साथी आप सभी के विचार और सुझाव बहुत अहम हैं। मैं आप सभी का, इस चौथे बजट वेबिनार के इस सत्र में स्वागत करता हूं, अभिनंदन करता हूं।

साथियों,

भारत आज Preventive और Holistic health के लिए एक विशाल विज़न पर काम कर रहा है। पिछले कुछ वर्षों में देश का हेल्थ इंफ्रास्ट्रक्चर मजबूत हुआ है, सैकड़ों जिलों में नए-नए मेडिकल कॉलेज खुल गए हैं। आयुष्मान भारत योजना, आरोग्य मंदिरों के माध्यम से स्वास्थ्य सेवाओं की पहुंच गांव-गांव तक बढ़ाई गई है। हमारे योग और आयुर्वेद पूरी दुनिया में popular हो रहे हैं। आप सभी इसके विभिन्न पहलुओं पर आप संवाद अवश्य करेंगे, लेकिन एक अहम विषय, जिसका मैं जिक्र करना चाहूंगा, वो है केयर इकॉनमी। आने वाले दशक में देश में सीनियर सिटीजन्स की संख्या तेजी से बढ़ेगी। इसके अलावा, आज वर्तमान में, दुनिया के कई देशों में केयरगिवर्स की भारी मांग है। इसलिए, अब हेल्थ सेक्टर में लाखों युवाओं के लिए, नई स्किल आधारित रोजगार के नए अवसर तैयार हो रहे हैं। मैं इस वेबिनार में उपस्थित, हेल्थ सेक्टर के एक्सपर्ट्स से आग्रह करूंगा, वो नए Training models और Partnerships विकसित करने पर सुझाव दें, ताकि देश में ट्रेनिंग इकोसिस्टम और ज्यादा मजबूत हो सके।

साथियों,

इसी से जुड़ा दूसरा विषय टेली-मेडिसीन का है। आज बड़ी संख्या में दूर-दराज के क्षेत्र के लोग भी इसका लाभ उठा रहे हैं ओर विश्वास बढ़ता चला जा रहा है। लेकिन मैं समझता हूं, इसमें अब भी जागरूरकता और सहजता बढ़ाए जाने की बहुत जरूरत है।

साथियों,

पिछले एक दशक में देश के माइंडसेट में एक बड़ा परिवर्तन आया है। आज गाँव, कस्बा, शहर की सीमाओं से परे, भारत का हर युवा कुछ नया करना चाहता है, उसमें कुछ कर गुजरने का जज्बा है। नई पीढ़ी का ये नया माइंडसेट, देश की सबसे बड़ी ताकत है, उज्जवल भविष्य की सबसे बड़ी पूंजी है। इसे Capitalize करने के लिए हमें अपने एजुकेशन सिस्टम को निरंतर आधुनिक बनाए रखना है, अपग्रेड करते ही रहना है। नई एजुकेशन पॉलिसी ने इसके लिए जरूरी बेस तैयार कर दिया है। अब बहुत आवश्यक है कि हमारे करिकुलम मार्केट की जरूरतों के हिसाब से updated रहें! हमें हमारे एजुकेशन सिस्टम को Real World Economy से जोड़ने की प्रक्रिया और तेज करनी होगी, AI और Automation, Digital Economy और Design Driven Manufacturing, ऐसे विषयों पर हमें फोकस और बढ़ाना होगा।

साथियों,

देश में एजुकेशन को Employment और Enterprise से जोड़ने की दिशा में लगातार काम हो रहा है। University Townships जैसे नए मॉडल्स में हमारे इसी अप्रोच का प्रतिबिंब है। आज भारत A.V.G.C. sector, यानी Animation, Visual Effects, Gaming और Comics को बढ़ावा दे रहा है। भारत इनोवेशन driven economy की ओर बढ़ रहा है। आज इस वेबिनार में देश के अनेक शिक्षाविद और एकेडमिक इंस्टिट्यूशन्स जुड़े हैं। मैं आपसे आग्रह करूंगा, इस वेबिनार में, अपने कैंपस को इंडस्ट्री कोलैबोरेशन और रिसर्च ड्रिवन लर्निंग, उसको केंद्र के रूप में विकसित करने की दिशा में जरूर मंथन हो। इससे स्टूडेंट्स को रियल वर्ल्ड एक्सपोजर मिलेगा और स्किल इकोसिस्टम मजबूत होगा।

साथियों,

एक बहुत अहम विषय है STEM, यानी Science, Technology, Engineering और Mathematics. इस क्षेत्र में, ये बहुत गर्व का विषय है, ये हमारे देश में STEM के विषयों पर रूचि रखने में बेटियों की संख्या लगातार बढ़ रही है। आज जब हम Futuristic Technologies के लिए तैयार हो रहे हैं, तो बहुत जरूरी है कि कोई भी बेटी, अवसरों के अभाव में रुक न जाए। वेबिनार में आप इस दिशा में जरूर चर्चा करें, हमें महिलाओं के Participation को बढ़ाने पर और ज़ोर देना होगा। हमें ऐसा रिसर्च इकोसिस्टम तैयार करना होगा, जहां यंग रिसर्चर्स को एक्सपेरिमेंट करने और नए आइडियाज पर काम करने का पूरा अवसर मिले।

साथियों,

युवा शक्ति तभी राष्ट्रीय शक्ति बनती है, जब वह स्वस्थ भी हो, अनुशासित भी हो और आत्मविश्वास से भरी हो। इसीलिए पिछले कुछ वर्षों में खेलों को राष्ट्रीय विकास की एक महत्वपूर्ण धारा के रूप में देखा गया है। खेलो इंडिया जैसी पहलों ने देश में स्पोर्ट्स इकोसिस्टम को नई ऊर्जा दी है। देशभर में स्पोर्ट्स इंफ्रास्ट्रक्चर को मजबूत किया जा रहा है। इस वेबिनार में आप सभी कुछ सवालों पर जरूर मंथन करें। जैसे, छोटी – छोटी जगहों से भी प्रतिभाओं की पहचान को और सटीक कैसे किया जाए, हजारों खिलाड़ियों को Structured Financial Support में सुधार कैसे हों, और तीसरी अहम बात, हमारी स्पोर्ट्स बॉडीज को और ज्यादा प्रोफेशनल कैसे बनाया जाए? अगले कुछ वर्षों में देश में कॉमनवेल्थ गेम्स होने जा रहे हैं, देश ओलंपिक आयोजन के प्रयास में जुटा है, ऐसे में हमें आज कम आयु के खिलाड़ियों को पहचान कर उन्हें तराशना होगा, तभी अंतरराष्ट्रीय प्रतियोगिताओं में भारत का परचम लहरा पाएगा।

साथियों,

टूरिज्म और कल्चर, रोजगार के नए अवसर बढ़ाने में बड़ी भूमिका निभाते हैं। जब किसी स्थान पर टूरिज्म बढ़ता है तो उस स्थान या उस शहर की ब्रैंडिंग भी बढ़ जाती है। इससे उस शहर का ओवरऑल डवलपमेंट भी बहुत तेज होता है। भारत में ऐसे ऐतिहासिक स्थलों की कोई कमी नहीं है। लेकिन लंबे समय तक टूरिज्म कुछ चुनिंदा स्थानों तक ही सीमित रह गया। अब हमें देश के कोने-कोने में टूरिस्ट डेस्टिनेशंस को नए सिरे से डेवलप करने पर फोकस कर रहे हैं।

साथियों,

आप सभी, इस वेबिनार में, भारत के Tourism Ecosystem को मजबूत करने के लिए, होलिस्टिक अप्रोच पर जरूर चर्चा करें। Trained Guides, Hospitality skills, Digital connectivity, Community participation, स्वच्छता, टूरिज्म और इनसे जुड़े विषयों पर आपके सुझाव बहुत अहम होंगे।

साथियों,

जब Institutions, Industry, Academia मिलकर काम करते हैं, तो परिवर्तन की गति तेज हो जाती है। बजट के बाद वेबिनार की जो ये सिरीज हुई है, मुझे विश्वास है उससे आने वाले समय के लिए ठोस दिशा मिलेगी। ऐसे ही प्रयासों से विकसित भारत की नींव और मजबूत होगी, और साथियों से बड़ा सुखद अनुभव है कि वेबिनार की परंपरा के कारण पोस्ट बजट और खासकर के implementation कर, मुझे जो बताया गया है कि इस वर्ष लाखों की तादाद में लोग, जो इन इन विषयों से जुड़े हुए हैं, एक्सपर्ट भी हैं, उसके लाभार्थी भी हैं, उसकी व्यवस्था से जुड़े हुए हैं, यानी एक प्रकार से जो-जो लोग driving force हैं, वे सभी लोग बड़ी सक्रियता के साथ वेबिनार में जुड़े। हमारे अफसर मुझे बता रहे थे कि बहुत उत्तम सुझाव आ रहे हैं, बहुत प्रैक्टिकल सुझाव आ रहे हैं, यानी एक प्रकार से समस्याओं का समाधान ही नहीं, नई ऊर्जा, नई गति के साथ आगे बढ़ने का हौसला भी देखने को मिलता है। मैं कहता हूं कि ये वेबिनार का बहुत ही सुखद अनुभव है, इसमें हिस्सा लेने वाले सभी वेबिनार में जिन जिन लोगों ने हिस्सा लिया है, सब अभिनंदन के अधिकारी हैं, धन्यवाद के पात्र हैं। एक बार फिर आप सभी को बहुत-बहुत शुभकामनाएं, बहुत-बहुत धन्यवाद।

नमस्कार।