“ବିଶ୍ୱରେ ମହାମାରୀ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ଭାରତର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ଥିଲା”
“ଶାରୀରିକ, ମାନସିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ ସୁସ୍ଥତା ହେଉଛି ଭାରତର ଲକ୍ଷ୍ୟ” “ସଂସ୍କୃତି, ଜଳବାୟୁ ଏବଂ ସାମାଜିକ ଗତିଶୀଳତା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଭାରତର ଅପାର ବିବିଧତା ରହିଛି”
“ପ୍ରକୃତ ପ୍ରଗତି ହେଉଛି ଲୋକକୈନ୍ଦ୍ରିକ । ଡାକ୍ତରୀ ବିଜ୍ଞାନରେ ଯେତେ ଅଗ୍ରଗତି ହେଉନା କାହିଁକି, ଶେଷ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଶେଷ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚିବା ନିଶ୍ଚିତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ”
“ଯୋଗ ଏବଂ ଧ୍ୟାନ ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱକୁ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଉପହାର ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଗତିବିଧିରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି”
“ଭାରତର ପାରମ୍ପାରିକ ଚିକିତ୍ସା ପ୍ରଣାଳୀରେ ଚାପଗ୍ରସ୍ତ ଏବଂ ଜୀବନଶୈଳୀ ରୋଗର ଅନେକ ଉତ୍ତର ରହିଛି”
“କେବଳ ଆମର ନାଗରିକଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ପାଇଁ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବାକୁ ସୁଲଭ ତଥା ସହଜ କରିବା ଭାରତର ଲକ୍ଷ୍ୟ”

ମାନ୍ୟଗଣ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି, ବିଶ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ଦେଶରୁ ଆସିଥିବା ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀ, ପଶ୍ଚିମ ଏସିଆ, ସାର୍କ, ଏସିଆନ୍ ଏବଂ ଆଫ୍ରିକୀୟ ଦେଶର ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରତିନିଧୀ, ମୁଁ ଭାରତକୁ ସ୍ୱାଗତ କରୁଛି । ମୋର କ୍ୟାବିନେଟ ସହକର୍ମୀ, ଏବଂ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ଶିଳ୍ପର ପ୍ରତିନିଧୀ, ନମସ୍କାର!

ବନ୍ଧୁଗଣ,

ଭାରତୀୟ ଶାସ୍ତ୍ର କହେ:

ସର୍ବେ ଭବନ୍ତୁ ସୁଖୀନଃ । ସର୍ବେ ସନ୍ତୁ ନିରାମୟାଃ ।

ସର୍ବେ ଭଦ୍ରାଣୀ ପଶ୍ୟନ୍ତୁ । ମା କଶ୍ଚିତ୍‍ ଦୁଃଖ ଭାଭବେତ୍‍ ।

 

ଏହାର ଅର୍ଥ: ସମସ୍ତେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତୁ, ସମସ୍ତେ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଭଲ ହେଉ, ଏବଂ କେହି ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହୁଅନ୍ତୁ ନାହିଁ । ଏହା ଏକ ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତ ଦର୍ଶନ । ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ, ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବୈଶ୍ୱିକ ମହାମାରୀ ନଥିଲା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ଭାରତର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ଥିଲା । ଆଜି, ଯେତେବେଳେ ଆମେ ୱାନ ଆର୍ଥ ୱାନ୍ ହେଲଥ୍ କହିବା, କାର୍ଯ୍ୟରେ ସମାନ ଚିନ୍ତା ହେବା ଆବଶ୍ୟକ । ଅଧିକନ୍ତୁ, ଆମର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ କେବଳ ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ । ଏହା ଆମର ସମଗ୍ର ଇକୋସିଷ୍ଟମକୁ ବିସ୍ତାର କରେ । ଉଦ୍ଭିଦଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପଶୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମାଟିଠାରୁ ନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯେତେବେଳେ ଆମ ଚାରିପାଖରେ ସବୁକିଛି ସୁସ୍ଥ ରହିବ, ଆମେ ସୁସ୍ଥ ହୋଇପାରିବା ।

ବନ୍ଧୁଗଣ,

 

ଏହା ଏକ ଲୋକପ୍ରିୟ ଧାରଣା ଯେ ରୋଗର ଅଭାବ ଭଲ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସହିତ ସମାନ । ତେବେ ଅସୁସ୍ଥତା ଅଭାବରୁ ଭାରତର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ବନ୍ଦ ହୁଏ ନାହିଁ । ରୋଗମୁକ୍ତ ହେବା ସୁସ୍ଥତାର ପଥରେ କେବଳ ଏକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ । ଆମର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସୁସ୍ଥତା ଏବଂ କଲ୍ୟାଣ । ଆମର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଶାରୀରିକ, ମାନସିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ ସୁସ୍ଥତା ।

ବନ୍ଧୁଗଣ,

"ଗୋଟିଏ ପୃଥିବୀ, ଗୋଟିଏ ପରିବାର, ଗୋଟିଏ ଭବିଷ୍ୟତ” ବିଷୟବସ୍ତୁ ସହିତ ଭାରତ ଏହାର ଜି୨୦ ସଭାପତିତ୍ୱ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲା । ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପୂରଣ କରିବାରେ ଆମେ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ପ୍ରଣାଳୀର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରୁ । ଭାରତ ଏକ ସୁସ୍ଥ ଗ୍ରହ ପାଇଁ ଡାକ୍ତରୀ ମୂଲ୍ୟଯୁକ୍ତ ଭ୍ରମଣ ଏବଂ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ମାନସମ୍ବଳର ଗତିଶୀଳତାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମନେ କରେ । ୱାନ ଆର୍ଥ ୱାନ୍ ହେଲ୍ଥ ଆଡଭାନଟେଜ୍ ହେଲଥ କେୟାର ଇଣ୍ଡିଆ ୨୦୨୩ ଏହି ଦିଗରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟାସ । ଏହି ସମାବେଶ ଭାରତର ଜି୨୦ ଅଧ୍ୟକ୍ଷତାର ବିଷୟବସ୍ତୁ ସହିତ ପୁନଃ ପ୍ରକାଶିତ । ଅନେକ ଦେଶରୁ ଶତାଧିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକାରୀ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି  ସରକାରୀ ଏବଂ ବେସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ରରୁ, ବୃତ୍ତିଗତ ଏବଂ ଶିକ୍ଷା ଡୋମେନରୁ ହିତାଧିକାରୀ ରହିବା ବହୁତ ଭଲ ।  ଏହା ‘ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକମ୍‌' ର ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନର ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ, ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱ ଗୋଟିଏ ପରିବାର ।

ବନ୍ଧୁଗଣ,

ଯେତେବେଳେ ସାମଗ୍ରିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା କଥା, ଭାରତର ଅନେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତି ଅଛି । ଆମର ପ୍ରତିଭା ଅଛି ।   ଆମର ଜ୍ଞାନକୌଶଳ ଅଛି । ଆମର ଟ୍ରାକ୍ ରେକର୍ଡ ଅଛି । ଆମର ପରମ୍ପରା ଅଛି । ବନ୍ଧୁଗଣ, ଯେତେବେଳେ ପ୍ରତିଭା କଥା ଆସେ, ବିଶ୍ୱରେ ଭାରତୀୟ ଡାକ୍ତରଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଛି । ଉଭୟ ଭାରତ ତଥା ବାହାରେ ଆମର ଦକ୍ଷତା ଏବଂ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା ପାଇଁ ଆମର ଡାକ୍ତରମାନେ ବହୁ ସମ୍ମାନିତ । ସେହିଭଳି ଭାରତର ନର୍ସ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଯତ୍ନ ନେଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା । ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ଅନେକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଛି ଯାହାକି ଭାରତୀୟ ବୃତ୍ତିଧାରୀଙ୍କ ପ୍ରତିଭା ଦ୍ୱାରା ଉପକୃତ ହୁଏ । ସଂସ୍କୃତି, ଜଳବାୟୁ ଏବଂ ସାମାଜିକ ଗତିଶୀଳତା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଭାରତର ଅପାର ବିବିଧତା ରହିଛି । ଭାରତରେ ତାଲିମପ୍ରାପ୍ତ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ବିଶେଷଜ୍ଞମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଅଭିଜ୍ଞତାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଅନ୍ତି । ଏହା ସେମାନଙ୍କୁ ଦକ୍ଷତା ବିକାଶରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଯାହା ବିଭିନ୍ନ ପରିସ୍ଥିତିର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିପାରିବ । ଏହି କାରଣରୁ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ପ୍ରତିଭା ବିଶ୍ୱର ବିଶ୍ୱାସ ହାସଲ କରିଛି ।

ବନ୍ଧୁଗଣ,

ଶତାବ୍ଦୀରେ ଥରେ ମହାମାରୀ ବିଶ୍ୱକୁ ଅନେକ ସତ୍ୟକୁ ମନେ ପକାଇଲା । ଏହା ଆମକୁ ଦେଖାଇଲା ଯେ  ଗଭୀର ଭାବେ ସଂଯୁକ୍ତ ଏକ ବିଶ୍ୱରେ ସୀମା ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପ୍ରତି ବିପଦକୁ ବନ୍ଦ କରିପାରିବ ନାହିଁ । ସଙ୍କଟ ସମୟରେ ଦକ୍ଷିଣ ବିଶ୍ୱରେ ଥିବା ଦେଶମାନଙ୍କୁ କିପରି ଅସୁବିଧାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ପଡିଲା ଏବଂ ସମ୍ବଳକୁ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ୱୀୀକାର କରିବାକୁ ପଡିଲା । ପ୍ରକୃତ ପ୍ରଗତି ହେଉଛି ଲୋକକୈନ୍ଦ୍ରିକ । ଡାକ୍ତରୀ ବିଜ୍ଞାନରେ ଯେତେ ଅଗ୍ରଗତି ହେଉନା କାହିଁକି, ଶେଷ ମାଇଲରେ ଶେଷ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚିବା ନିଶ୍ଚିତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ । ଏଭଳି ସମୟରେ ଅନେକ ଦେଶ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ପରିସରରେ ଜଣେ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ସହଭାଗୀର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିଲେ । ଟିକା ଏବଂ ଔଷଧ ମାଧ୍ୟମରେ ଜୀବନ ରକ୍ଷା କରିବାର ଉତ୍ତମ ମିଶନରେ ଅନେକ ଦେଶ ସହ ଅଂଶୀଦାର ହୋଇଥିବାରୁ ଭାରତ ଗର୍ବିତ । ମେଡ୍‌-ଇନ୍‌-ଇଣ୍ଡିଆ ଟିକା ଆମର ବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା କ୍ଷେତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା । ଆମେ ଦୁନିଅ ।ର ସବୁଠୁ ବଡ ଏବଂ ଦ୍ରୁତତମ କୋଭିଡ -୧୯ ଟୀକାକରଣ ଅଭିଯାନର ଜନକ ହୋଇଗଲୁ । ଆମେ ୧୦୦ ରୁ ଅଧିକ ଦେଶକୁ ୩୦୦ ମିଲିୟନ୍ ଡୋଜ୍ କୋଭିଡ-୧୯ ଟିକା ମଧ୍ୟ ପଠାଇଛୁ । ଏହା ଆମର ସାମର୍ଥ୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତାକୁ ଦର୍ଶାଇଲା । ଆମେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଷ୍ଟ୍ର ପାଇଁ ଏକ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ବନ୍ଧୁ ହେବା ଜାରି ରଖିବୁ, ଯାହା ଏହାର ନାଗରିକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ଖୋଜୁଛି ।

ବନ୍ଧୁଗଣ,

ହଜାରେ ବର୍ଷ ଧରି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ପ୍ରତି ଭାରତର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସାମଗ୍ରିକ ଥିଲା । ପ୍ରତିଷେଧକ ଏବଂ ପ୍ରୋତ୍ସାହନମୂଳକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟର ଆମର ଏକ ମହାନ ପରମ୍ପରା ଅଛି । ଯୋଗ ଏବଂ ଧ୍ୟାନ ଭଳି ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ବର୍ତ୍ତମାନ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଗତିବିଧିରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି । ସେଗୁଡ଼ିକ ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱକୁ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଉପହାର । ସେହିଭଳି, ଆମର ଆୟୁର୍ବେଦ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେଉଛି ସୁସ୍ଥତାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଶାସନ । ଏହା ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟର ଶାରୀରିକ ଏବଂ ମାନସିକ ଦିଗଗୁଡ଼ିକର ଯତ୍ନ ନିଏ । ଚାପଗ୍ରସ୍ତ ଏବଂ ଜୀବନଶୈଳୀ ରୋଗର ସମାଧାନ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱ ଖୋଜୁଛି ।  ଭାରତର ପାରମ୍ପାରିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଅନେକ ଉତ୍ତର ରହିଛି । ଆମର ପାରମ୍ପାରିକ ଖାଦ୍ୟ ଯାହାକି ମିଲେଟକୁ ନେଇ ଖାଦ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ପୁଷ୍ଟିକର ଖାଦ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ ।

ବନ୍ଧୁଗଣ,

ପ୍ରତିଭା, ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା, ଟ୍ରାକ୍ ରେକର୍ଡ ଏବଂ ପରମ୍ପରା ବ୍ୟତୀତ ଭାରତରେ ଏକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଛି ଯାହା ସୁଲଭ ଏବଂ ସହଜ ଅଟେ । ଘରେ ଆମର ପ୍ରୟାସରେ ଏହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଭାରତରେ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବବୃହତ ସରକାରୀ ଅନୁଦାନ ପ୍ରାପ୍ତ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବୀମା କଭରେଜ୍ ଯୋଜନା ରହିଛି । ଆୟୁଷ୍ମାନ ଭାରତ ପଦକ୍ଷେପ ୫୦୦ ମିଲିୟନରୁ ଅଧିକ ଲୋକଙ୍କୁ ମାଗଣା ଚିକିତ୍ସା ସହିତ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ । ୪୦ ନିୟୁତରୁ ଅଧିକ ଲୋକ ନଗଦବିହୀନ ଏବଂ କାଗଜବିହୀନ ଢଙ୍ଗରେ ସେବା ପାଇ ସାରିଛନ୍ତି । ଏହା ଆମ ନାଗରିକଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାୟ ୭ ବିଲିୟନ ଡଲାର ସଞ୍ଚୟ କରିସାରିଛି ।

ବନ୍ଧୁଗଣ,

ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ଆହ୍ୱାନ ଗୁଡିକରୁ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଅଲଗା ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ । ଏକ ସମନ୍ୱିତ, ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତ ଏବଂ ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପାଇଁ ସମୟ ଆସିଛି । ଆମର ଜି୨୦ ଅଧ୍ୟକ୍ଷତା ସମୟରେ ଏହା ଆମର ଏକ ଧ୍ୟାନ କ୍ଷେତ୍ର । କେବଳ ଆମର ନାଗରିକଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ ବରଂ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ପାଇଁ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବାକୁ ସୁଗମ ତଥା ସୁଲଭ କରିବା ଆମର ଲକ୍ଷ୍ୟ । ଅସମାନତା ହ୍ରାସ କରିବା ହେଉଛି ଭାରତର ପ୍ରାଥମିକତା । ଅପହଞ୍ଚ ଲୋକଙ୍କ ସେବା କରିବା ଆମ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱାସର ଏକ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ ।  ମୁଁ ସକାରାତ୍ମକ ଯେ ଏହି ସମାବେଶ ଏହି ଦିଗରେ ବିଶ୍ୱ ଭାଗିଦାରୀକୁ ମଜବୁତ କରିବ । “ଏକ ପୃଥିବୀ-ଏକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ” ର ଆମର ସାଧାରଣ ଏଜେଣ୍ଡା ଉପରେ ଆମେ ତୁମର ସହଭାଗୀତା ଖୋଜୁ । ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ସହିତ, ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରିବାକୁ ଚାହେଁ ଏବଂ ବଡ଼ ବିଚାରବିମର୍ଶକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିବି । ଆପଣଙ୍କୁ ଅନେକ ଅନେକ ଧନ୍ୟବାଦ!

 

Explore More
ଶ୍ରୀରାମ ଜନ୍ମଭୂମି ମନ୍ଦିର ଧ୍ଵଜାରୋହଣ ସମାରୋହରେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଅଭିଭାଷଣ

ଲୋକପ୍ରିୟ ଅଭିଭାଷଣ

ଶ୍ରୀରାମ ଜନ୍ମଭୂମି ମନ୍ଦିର ଧ୍ଵଜାରୋହଣ ସମାରୋହରେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଅଭିଭାଷଣ
Indian Railways clears ₹755-crore project to build third line between Champa and Korba

Media Coverage

Indian Railways clears ₹755-crore project to build third line between Champa and Korba
NM on the go

Nm on the go

Always be the first to hear from the PM. Get the App Now!
...
Text of Prime Minister's statement during the G7 Summit Session on Ensuring a Safe, Rapid and Efficient Rollout of AI
June 17, 2026

Excellencies,

मैं इस महत्वपूर्ण विषय को हमारी चर्चा का भाग बनाने के लिए मेरे मित्र राष्ट्रपति मैक्रों का अभिनंदन करता हूँ। इसमें कोई शक नहीं है कि Artificial Intelligence मनुष्य द्वारा बनाई गई सबसे परिवर्तनकारी technologies में से एक है।

आज मानव जीवन का शायद ही कोई पहलू होगा, जिसे AI ने स्पर्श न किया हो। AI scientific रिसर्च को अभूतपूर्व गति दे रही है। Governance को अधिक effective और responsive बना रही है। स्वास्थ्य, शिक्षा, manufacturing जैसे क्षेत्रों को नई ताकत प्रदान कर रही है।

किन्तु, AI की वास्तविक कसौटी यह नहीं है कि हमारी मशीनें कितनी शक्तिशाली बनेंगी। इसकी असली कसौटी यह है कि सामान्य मानवी कितना empowered होगा। इस वर्ष भारत द्वारा आयोजित AI Impact Summit में हमने इसी सोच के साथ human-centric AI बनाने पर बल दिया। इस समिट में भारत ने अपना MANAV विज़न प्रस्तुत किया। यह vision AI में भारत के सभी प्रयासों को प्रेरित करता है।

हाल ही में “हिज़ होलीनेस द पोप” ने AI के विषय पर अपने पत्र में human values, inclusivity और meaningful human control को AI के विकास का आधार बनाने पर बल दिया है। भारत का MANAV vision और हिज़ होलीनेस का संदेश, दोनों एक ही मूल विचार को अभिव्यक्त करते हैं: टेक्नोलॉजी कितनी भी advanced क्यों न हो, उसके केंद्र में मानव ही रहना चाहिए।

Friends,

AI rollout में बच्चों के लिए safety सुनिश्चित करना अत्यंत आवश्यक है। AI बच्चों को उनकी अपनी भाषा में शिक्षा दे सकती है, उनकी creativity को बढ़ा सकती है, और learning को personalised बना सकती है। लेकिन safeguards के बिना यही टेक्नॉलजी उन्हें misinformation, deepfakes और exploitation के खतरे में डाल सकती है।

इन दोनों scenarios में फ़र्क टेक्नॉलजी का नहीं है। फ़र्क values का है, design का है, और governance का है। Digital space को हमें बच्चों के लिए learning का playground बनाना होगा, manipulation का tool नहीं।

Friends,

Frontier AI Models से Cyber Security के क्षेत्र में अभूतपूर्व संभावनाएं बन रही हैं। लेकिन Cyber Space में कोई भी देश तब तक पूरी तरह सुरक्षित नहीं हो सकता, जब तक सभी देश सुरक्षित न हों। इसलिए भारत ने हमेशा से Cyberspace को एक Global Public Good के रूप में देखा है। इसलिए इन महत्वपूर्ण AI Technologies तक पहुंच भी व्यापक और समावेशी होनी चाहिए। सभी लोकतांत्रिक देशों को ऐसे AI Models का access मिलना चाहिए, ताकि वे अपनी Critical Information Infrastructure की सुरक्षा कर सकें और बढ़ते Cyber Threats का सामना कर सकें।

Friends,

Safety, speed और efficiency की integrated approach पर आगे बढ़ने के लिए मैं कुछ सुझाव रखना चाहूँगा:

पहला, हमें safe-by-design AI systems को बढ़ावा देना चाहिए। Safety को बाद में जोड़ा गया feature नहीं, बल्कि design का मूल तत्व बनाना होगा।

दूसरा, AI deployment के लिए हमें common standards, testing frameworks और regulatory sandboxes विकसित करने चाहिए, ताकि innovation और governance साथ-साथ आगे बढ़ें। हमारे सामने सिविल एविएशन और मेरीटाइम ट्रांसपोर्ट ऐसे उदाहरण है जहाँ हमने global rules सफलतापूर्वक विकसित किये, और पूरे विश्व को इसका लाभ मिला।

तीसरा, deepfakes, misinformation और cyber fraud के विरुद्ध वैश्विक सहयोग को मजबूत करना होगा। हमें वॉटरमार्क्स जैसी टेक्नोलॉजीज़ को बढ़ावा देना चाहिए ताकि deepfakes से बचा जा सके।

चौथा, हमारा प्रयास होना चाहिए कि AI का लाभ ग्लोबल साउथ के सभी देशों तक पहुंचे, ताकि वह विभाजनकारी नहीं समावेशी शक्ति बने।

Friends,

AI के विषय में हमारी सोच और नीति स्पष्ट होनी चाहिए। AI must expand human potential, empower human choice, and protect human dignity. हम इस अत्यंत महत्वपूर्ण विषय पर सभी पार्टनर्स के साथ संवाद और सहयोग जारी रखेंगे।

बहुत-बहुत धन्यवाद।